Website voor juristen

Leve de benoemde rechter

maandag, 20 augustus 2007 door Boris Dittrich

Zowel Nederland als de Verenigde Staten kennen een lange democratische traditie. Opvallend daarbij is hoe beide landen dezelfde vraagstukken verschillend oplossen. Neem nou de manier waarop je rechter wordt. In Nederland volg je de speciale opleiding voor rechters of stap je naar de commissie die rechters aantrekt. Heb je voldoende juridische werk- en maatschappelijke ervaring en ben je verder ok, dan kun je tot rechter worden benoemd. Eens een rechter, altijd een rechter. Je wordt voor het leven benoemd. Dat bevordert de onafhankelijkheid van de rechtspraak. Voor de Staat vervelende beslissingen kunnen je dus niet bij een herbenoeming opbreken. Een lastig punt is wel dat  een pover functionerende rechter met geen stok weg te krijgen is. Maar hoe democratisch is de Nederlandse rechter eigenlijk gelegitimeerd?

De onafhankelijke, voor het leven benoemde rechter, begeeft zich soms op glad ijs. Heeft de wetgever zich over een bepaalde ontwikkeling niet uitgesproken, dan kan de rechter zich genoodzaakt voelen in het gat te  springen. Bekend voorbeeld is de euthanasie. Eerst hebben de criteria voor een zachte dood in de rechtspraak vorm gekregen. Daarmee maakte de rechter de facto een wet die voor iedereen in Nederland gold. Drie rechters uit de meervoudige kamer dokterden in de beslotenheid van de raadkamer een beleidslijn uit die Nederland tot ver over de grenzen beroemd heeft gemaakt. Wie waren deze rechters? Wat waren hun drijfveren? Waarom zeiden ze niet dat de wetgever aan zet was en niet zij, zoals regelmatig bij onderwerpen gebeurt die gevoelig liggen en niet op een uitgekristalliseerde opvatting kunnen rekenen. Pas decennia later heeft de politiek zijn verantwoordelijkheid genomen. De ministers Borst en Korthals hebben onder Paars II de jurisprudentie in een wet verankerd en door het parlement geloodst. Toen pas kon met recht gezegd worden dat de meerderheid van de Nederlandse bevolking de euthanasiepraktijk heeft gesteund. Als argument tegen kritiek wijst men er vaak op dat de commissie die de leden voor de rechterlijke macht aantrekt, breed is samengesteld. Alsof daardoor het instituut van de benoemde rechter voldoende demokratisch gelegitimeerd is. 

Hoe anders kijkt men in de Verenigde Staten tegen de democratische legitimatie van de rechtspraak aan. Om de stem van het volk rechtstreeks in de rechtszaal te laten doorklinken is de juryrechtspraak ingevoerd. Leken moeten per toerbeurt hun juryplicht vervullen. Ze beoordelen dan of hun medeburger, die als verdachte terecht staat, zich aan het misdrijf heeft schuldig gemaakt dat door de aanklager " in naam van het volk" ten laste is gelegd. Over de negatieve effecten die dit systeem kent, (ondeskundige beoordelingen op basis van emotie) wijd ik niet verder uit. Meestal is het na het "schuldig" van de jury aan de rechter om de strafmaat te bepalen. In 31 staten van Amerika wordt de rechter niet zoals in Nederland door een commissie aangetrokken, maar kiest de bevolking de rechter, overigens op onderling verschillende manieren.

In New York nam een rechter me na afloop van een strafzaak mee naar zijn werkkamer. "Wat voor invloed heeft uw verkiezing op uw beslissingen?" vroeg ik. De rechter nam plaats achter zijn grote mahoniehouten bureau. Hij zuchtte. " Kijk, als ik opnieuw gekozen wil worden, dan moet ik streng straffen. Anders schilderen ze me als een softie af en kan ik het wel schudden." Hij staarde door het raam naar buiten. Na een stilte voegde hij er aan toe: " Ik weet natuurlijk ook wel dat lange gevangenisstraffen weinig zin hebben. Maar ik kan beter dit werk doen, dan een echte die-hard." Een duidelijk staaltje van burgemeester-in-oorlogstijd denken.

Onlangs gaf ik een lezing in Texas over mensenrechten. Achter in de zaal had ik een man van middelbare leeftijd ongedurig op zijn horloge zien kijken. In de pauze kwam hij naar me toe. "U werkt voor Human Rights Watch. Ik heb een zaak voor u." Hij vertelde me dat zijn vrouw rechter wilde worden in Texas. In de verkiezingscampagne maakten de tegenkandidaten haar zwart. " Mijn vrouw was bij de lokale homobeweging op bezoek geweest. Daar hebben ze foto's van verspreid met als onderschrift: " Staat deze vrouw pal voor onze familiewaarden?" Bovendien werd de verkiezingskas van haar tegenkandidaten gespekt door de grote advokatenkantoren. Zij hadden een duidelijke voorkeur voor een conservatieve kandidaat uit eigen kring. Gelukkig heeft de bevolking mijn vrouw wel gekozen. Maar nu moet ze samenwerken met degenen die haar de voet dwars probeerden te zetten."

Zowel het Nederlandse als Amerikaanse rekruteringssysteem van rechters heeft nadelen. De juryrechtspraak en de verkiezing van de rechter voor een bepaalde periode scoren hoog op de ladder van de democratische legitimatie, maar beduidend lager op het gebied van kwaliteit en onafhankelijkheid. Aan mijn eigen democratische inborst twijfel ik niet. Maar geef mij maar het  Nederlandse systeem. Dat vind ik het minst slechte van de twee.

Mr Boris O. Dittrich

Reactie (0)


Schrijf reactie. Reacties worden eerst door de webmeester van Mr. gecontroleerd alvorens deze geplaatst worden. Anonieme reacties worden niet geplaatst.
feedToon/Verberg reactie formulier

busy
< Vorige   Volgende >