Website voor juristen

Dory Reiling

Mystery guest

Een vrij nieuwe loot aan de stam van de rechtssociologie is de studie van recht als ervaring. Mij bekende rechtssociologen verzamelen verhalen over rechts-ervaringen van mensen in hun omgeving, of in die van anderen. Dat verzamelen is een leuke en leerzame bezigheid. De verzamelwoede heeft mij inmiddels behoorlijk te pakken.

Ik graaf in mijn verleden en vind mijn eigen rechtservaringen.

Een deurwaarder op de stoep van mijn studentenflat in Utrecht, met een dagvaarding van Wehkamp voor "gekochte goederen" voor een bedrag van " f 190,- inclusief alle kosten". Maak daar maar eens chocola van. De kantonrechter te Utrecht liet Wehkamp daar chocola van maken, en bij de aanhoudingszitting bleek de vordering ingetrokken te zijn.

De kantonrechter in Haarlem moest oordelen over een situatie waarbij ik met mijn auto op de stoep van de Gedempte Oude Gracht stond, niet voor of achteruit kon vanwege omringend verkeer, en een boete kreeg van een motoragent wegens stilstaan op de stoep. Mijn beroep op overmacht werd gehonoreerd. Zeer bijzonder. Toen ik zo als verdachte bij de kantonrechter kwam, vroeg de bode meteen of ik soms een toga nodig had. Die dacht kennelijk dat ik, in pak en met mijn attachekoffer op weg naar mijn eigen rechtbank, de advocaat was van mijn metgezel, die ik als potentiële getuige mee had gebracht.

Je leert als rechter heel veel van dit soort rechterservaringen. Hoe word je bejegend? Hoe gaat de behandeling ter zitting, etc. Je bent als het ware een mystery guest in je eigen bedrijf. Veel bedrijven gebruiken de mystery guest om te leren over de kwaliteit van hun eigen dienstverlening. Die gast, meestal een mystery shopper, gaat als 'gewone' klant naar een bedrijf en onderzoekt aan de hand van een case hoe het met de kwaliteit en service van het bedrijf is gesteld. Deze bevindingen worden teruggekoppeld naar de opdrachtgever. Zowel in Utrecht als in Haarlem ondervond ik geen gebrekkige service of behandeling. Het ging er netjes en eerlijk aan toe.

Rechters hebben tegenwoordig nog een bijzonder soort rechterservaring, maar daarbij zijn ze nou net geen mystery guest, integendeel. Deze ervaring doet zich voor wanneer een rechter wordt gewraakt. Individuele rechters kunnen op verzoek van een procespartij gewraakt worden op grond van "feiten of omstandigheden waardoor de rechterlijke onpartijdigheid schade zou kunnen lijden".

Toen ik kantonrechter was hadden we een liberale informele verschoningspraktijk, waarbij partijen die moeite hadden met hun rechter zonder al te veel omhaal een andere rechter kregen. Ik ken tenminste 1 voorbeeld van een partij die op die manier alle Amsterdamse kantonrechters tegenover zich heeft gevonden.

Zelf ben ik tot nu toe drie keer voorwerp van een wrakingsverzoek geweest. Twee keer was het verzoek gebaseerd op het feit dat ik eerder in een soortgelijke zaak een beslissing had genomen. Het derde verzoek hield verband met een beslissing de schorsing van voorlopige hechtenis op te heffen waardoor de verdachte weer vast kwam te zitten. De meeste wrakingsverzoeken doen zich in het strafrecht voor, en een eerdere beslissing, in een aanverwante of soortgelijke zaak, is de meest voorkomende grond ervoor. Dat blijkt uit Schijn van partijdigheid, een rapport van het Wetenschappelijk Onderzoek- en documentatiecentrum van het Ministerie van Justitie uit 2002. De meest voorkomende redenen om te wraken zijn eerdere beslissingen van rechters in dezelfde zaak of aanverwante zaken waarin bijvoorbeeld medeverdachten zijn berecht, en omstandigheden die met bejegening door de rechter of behandeling van de zaak te maken hebben. Persoonlijke of (voormalige) werkrelaties met procesdeelnemers komen weinig voor als wrakingsgrond. Daarnaast wraken procespartijen ook niet altijd omdat zij vinden dat de rechter partijdig is. Zij kunnen ook wraken vanwege strategische of andere overwegingen. Van de onderzochte wrakingsverzoeken werd ongeveer 7% toegewezen omdat er volgens de wrakingskamer objectieve gronden waren voor schijn van partijdigheid.

Wraking is een hot issue. Op 12 oktober a.s. wijden de rechtenfaculteit en de rechtbank in Utrecht een symposium aan het onderwerp, onder de titel Wraking of wraak? Blijkens de wervingstekst richt dat symposium zich vooral op rechters:

Rechters worden steeds vaker gewraakt. Dat is niet beperkt tot strafzaken; ook in civiele en bestuursrechtelijke zaken komt het voor.
Bij rechters komt een wrakingsverzoek vaak hard aan, of zo'n verzoek nu enige grond heeft of niet. Het voelt voor hen als een morele diskwalificatie. De advocatuur en rechtzoekenden lijken daar echter niet wakker van te liggen. Bij menig rechter is er ook een onbestemd gevoel dat wraking steeds vaker wordt ingezet als politiek actiemiddel. Daar komt nog bij dat sommige advocaten niet onder stoelen of banken steken dat zij het legitiem achten om wraking als procedureel ultimum remedium in te zetten als zij niet van de rechter krijgen wat zij willen hebben. Een eerste verkenning laat een langjarig stijgende trend (in alle sectoren) van het aantal wrakingsverzoeken zien, maar ook een sterke toename van de media-aandacht voor dit fenomeen.
Het speelveld is dus kennelijk in beweging. Dat is al lastig genoeg. En dan zit u als rechter ook nog met de paradox dat dat de maatschappij vraagt om meer transparantie, maar als u geheel transparant al voor de uitspraak wat inzicht geeft in uw gedachten over een zaak, u al snel door het luik van de wraking valt. Kortom, genoeg redenen om eens wat langer stil te staan bij de huidige stand van zaken omtrent de wraking.

Met mijn persoonlijke rechterservaring op dit gebied heb ik makkelijk praten. De drie verzoeken werden allemaal afgewezen. Maar dat is niet het enige. Zittend op de stoel van een procespartij wordt voelbaar hoe belangrijk het is dat de rechter luistert naar de standpunten, het geschil inzichtelijk maakt en ruimte biedt voor het verhaal van de partijen. Uit de periodieke klantwaarderingsonderzoeken naar het rechterlijk functioneren blijkt dat de klanten van de rechtspraak deze zaken heel belangrijk vinden. Ik begrijp weer heel goed waarom. Gelukkig blijkt uit de onderzoeken ook dat de klanten van de rechtspraak hierover doorgaans behoorlijk tevreden zijn.