Website voor juristen

Benadeelden in de strafrechtspleging

maandag, 19 mei 2008 door Hendrik Kaptein

Het is bekend: de strafrechtspleging wordt steeds harder. Zo'n beetje alles waarop justitie de hand weet te leggen gaat in de strafvorderlijke molen en er wordt steeds harder gestraft. HALT-projecten worden eigen industrieën, met directeuren die er niet voor terugdeinzen zelfstandig nieuwe terreinen voor hun ondernemingen te ontginnen. Opvoeders hoeven kennelijk niet mee te doen, Big Mother staat heeft ook deze taak overgenomen. Vervelend is alleen dat daarbij ingezette middelen niet alleen toetsen van proportionaliteit en subsidiariteit niet doorstaan, maar ook nog eens contraproductief lijken te werken (zoals roepende in de woestijn Ivo Wijers herhaaldelijk heeft opgemerkt). Voor het commune strafrecht lijkt ongeveer hetzelfde te gelden. Kijk alleen maar eens naar de recidivegetallen van kortgestraften. Natuurlijk moeten wij iets met in ieder geval op het oog toenemende misdaad, de vraag is alleen of intensivering van het gegeven regime echte oplossingen kan bieden.

"De maatschappij vraagt nu eenmaal om hardere straffen" wordt daarop geantwoord, dus zou het niet getuigen van werkelijkheidszin om het huidige beleid te willen ombuigen. Zelfs rechters motiveren hun hogere straffen in termen van de publieke opinie. Of dat is te rijmen met hun staatsrechtelijke positie (waarin zij met de volkswil immers alleen te maken hebben via wet- en regelgeving en indirect eventueel via bestuur) moet hier maar even in het midden blijven. Belangrijker is een drijvende kracht achter die steeds hardere publieke opinie: de roep om vergelding en genoegdoening.

Solidariteit met slachtoffers van delicten (en slachtofferisme in het algemeen) is een drijvende kracht achter die populaire, populistische verharding. Genoegdoening voor slachtoffers wordt goed gevonden, zeker als die ten koste gaat van daders. Het probleem is alleen dat slachtoffers niet veel hebben aan die hardere straffen en de maatschappij er ook niet beter van wordt. Tegelijkertijd is echte slachtofferhulp, uiteenlopend van geestelijke en materiële bijstand, informatie over vervolging, bestraffing en maatregelen tot zinvolle schadevergoeding het ondergeschoven kindje van de strafrechtspleging. Zo wordt in Nederland nog steeds meer geld uitgegeven aan schadevergoeding voor onrechtmatige detentie dan aan slachtoffers van delicten.

Dat kan en moet anders. Straffen en maatregelen moeten meer dienstbaar worden gemaakt aan herstel van gedaan onrecht. De gebrekkige praktijk van leer- en werkstraffen moet worden omgevormd tot zo veel mogelijk eigenhandig herstel van aangerichte schade. Dat zal niet altijd makkelijk te praktizeren zijn, maar toch. Het wezen van straffen moet niet zijn: leedtoevoeging, maar: eigenhandig goed laten maken van wat is misdaan. Wie dronken achter het stuur heeft gezeten gaat schoonmaakwerkzaamheden verrichten op de eerste hulp, ook om te zien wat hij had kunnen aanrichten. Ernstiger feiten zijn minder gemakkelijk goed te maken, maar toch. In het huidige regime kosten moordenaars nog eens heel veel geld, afgezien van al het leed dat zij al hebben aangericht. Waarom zou dwangarbeid niet beter zijn? Dat levert meer materiële én symbolische genoegdoening op dan zinloze vrijheidsberoving. (In ieder geval is dwangarbeid al dan niet internationaalrechtelijk geen probleem zolang gestraften ook kunnen kiezen voor minder aantrekkelijke regimes van vrijheidsbeneming zonder bijkomende verplichtingen.)

Toegegeven: er zal nog veel verbeeldings- en overtuigingskracht nodig zijn om de strafrechtspleging te hervormen in de richting van vergelding als vergoeding. Toch lijken nauwelijks andere wegen beschikbaar. Al moet ook niet worden vergeten dat slachtoffers lang niet altijd baat hebben bij welke strafrechtspleging dan ook. Bijvoorbeeld: tegen heel wat twijfels in worden slachtoffers van verkrachting te Stockholm desgewenst en onder zorgvuldige begeleiding in contact gebracht met "hun" daders. Dat blijkt beter te zijn voor die slachtoffers dan straf tegen daders die zij verder niet meer zien, net zo goed als recidive na voor veel daders even aangrijpende als beschamende confrontatie met hun slachtoffers lager is dan na reguliere gevangenisstraf (met daarbij alle criminogene factoren van dien).

Strafrecht is en blijft ultimum remedium, ook voor slachtoffers. Dat voert terug tot een oud thema: de willekeur in strafvervolging. Over de gekkigheid er van is al veel geschreven, ook door schrijver dezes. Bepalend zou moeten zijn of straf echt iets oplevert, in termen van preventie dan wel van genoegdoening voor slachtoffers.

Maar het Openbaar Ministerie handelt steeds vaker vanuit het adagium: er lijkt een feit te zijn gepleegd, dus wordt er vervolgd. (De wederrechtelijkheid daarvan, gegeven het opportuniteitsbeginsel van art. 167 lid 2, moet maar even in het midden blijven.) Hoewel? Hoe zit het dan met al die ambtenaren dan wel ambtsdragers die ijverig hebben meegedaan aan welgemeende pogingen om Fred Spijkers, de klokkenluider van defensie kapot te maken? En dat in vereniging en vele jaren lang? Zelfs nu nog krijgt de man die niet wilde liegen over doodsoorzaken door even ondeugdelijk als explosief oefenmateriaal niet al het geld en de genoegdoening waarop hij recht heeft. Je zou de criminelen die er aan hebben meegewerkt met NSB-ers willen vergelijken (voor wie nog weet wie die waren). Maar dat is niet goed, al ware het maar dat het belediging van nogal wat naïeve meelopers indertijd zou opleveren.

Joep van der Vliet is weer eens zo moedig geweest deze misstand aan de kaak te stellen. Strafvorderlijke prioriteit zou ook moeten zijn: vervolging van alle strafbare feiten gepleegd in het hinderen van klokkenluiders. Net zo goed als het hoog tijd wordt om klokkenluiders in het algemeen beter te beschermen. - Uw schrijver kan weinig meer doen dan hierover de noodklok luiden, als over de strafrechtspleging in het algemeen, trekkend aan een touw dat geen kortste eind mag blijken te zijn.

Tot slot toch nog even over cartoonist Gregorius Nekschot, die een ander ambtelijk touw om de nek kreeg. Jaren heeft justitie gewacht met actie ("er moest eerst onderzoek worden gedaan", alsof dat niet aan de ), nu werd hij opgepakt en vastgezet. Intussen werd zijn huis overhoop gehaald. Voor zover dit al blijft binnen de wettelijke perken van de strafvordering: waar zijn (ook) hier proportionaliteit en subsidiariteit? Waartoe huiszoeking als het gaat om feiten (strafbare discriminatie etc.) die (als in ieder geval buiten justitie bekend) openbaarheid en publiciteit vooronderstellen? Snapte justitie niet dat Nekschot door deze ongewilde publiciteit inderdaad het touw van dreiging door fanatici om zijn nek kreeg?

Bovendien: wie zijn de slachtoffers van Nekschot? Wie verdient hier schadevergoeding en genoegdoening? De (ongetwijfeld goedbedoelende) geestdrijvers achter de aangifte? Of wilden die zelf graag in het nieuws komen, met al hun (schijn)heiligheid? Hier maakt justitie zelf slachtoffers.

Hoeveel meer recht op genoegdoening en schadevergoeding heeft de klokkenluider van defensie. Zijn criminele kwelgeesten hebben niets te vrezen. Ze zaten of zitten te hoog in de boom en te dicht bij justitie. Desgevraagd komt diezelfde justitie natuurlijk met een tranentrekkend verhaal waarom deze ambtenaren en erger buiten vervolging moeten blijven.

Criminaliteit moet worden bestreden en bestraft. Iedereen moet zich houden aan de strafwet en liefst ook aan de beginselen die daaraan ten grondslag liggen Iets anders dan het Openbaar Ministerie is daartoe voorlopig niet beschikbaar. Nog steeds doet het in stilte veel goed werk. Maar wat aan het licht komt geeft te denken: traagheid, willekeur, onbegrip van eigen regels en beginselen en regelrechte kwade trouw geven in de publiciteit de toon aan. Het zou dan ook mooi zijn als datzelfde Openbaar Ministerie ook zelf wet en recht ernstig ging nemen. En soms gewoon aan het werk ging, om misdaad aan te pakken die er wél toe doet. Voor echte slachtoffers.

Reactie (0)


Schrijf reactie. Reacties worden eerst door de webmeester van Mr. gecontroleerd alvorens deze geplaatst worden. Anonieme reacties worden niet geplaatst.
feedToon/Verberg reactie formulier

busy
< Vorige   Volgende >