Website voor juristen

Straf werkt wél: als daders het goed maken

vrijdag, 12 oktober 2007 door Hendrik Kaptein

Volkomen terecht bevestigt forensisch psycholoog Corine de Ruiter in haar recente intreerede aan de Universiteit Maastricht nog eens wat helaas al zo lang bekend is: strenger straffen leidt nergens toe. Opsluiting brengt niets anders teweeg dan geestesziekte en vervreemding van de samenleving, met alle gevolgen voor recidive van dien. Waar nog bij komt dat veel gedetineerden al buiten de gevangenis geestelijk niet gezond waren. Eigenlijk was dat allemaal al bekend sinds de eerste rapportage over het moderne gevangeniswezen (in Frankrijk, 1840). Er is nooit iets mee gedaan. Corine de Ruiter lijkt de zoveelste roepende in de woestijn: aardig voor de wetenschap, voor de praktijk van onwaarde.

Want de reacties uit de publieke opinie en dus uit de politiek laten zich meer dan ooit raden: jammer dan voor die criminelen! Schuldigen moeten worden gestraft! Dat zij er zo slecht van af komen hebben zij aan zichzelf te wijten! Inderdaad is de steeds sterkere roep om vergelding de drijvende kracht achter verharding van de strafrechtspleging. De politiek kennelijk minder interessante maar daarom niet minder onmenselijke gevolgen van die ontwikkeling worden door Wilders c.s. en erger stilzwijgend op de koop toe genomen (voor zover zij er al enig idee van hebben). Ofwel: het pleidooi van Corine de Ruiter voor een menselijker strafrechtspleging, gericht op voorkoming van vervreemding en recidive, is kansloos, de zoveelste vruchteloze poging van wetenschap om de volkswil te overwinnen.

Tenzij het toch geen óf-óf verhaal is, als zorg voor de toekomst van gestraften kan worden verenigd met vergelding. Dat kan, maar dan moet eerst afscheid worden genomen van de te diepgewortelde idee dat straf moet neerkomen op: toevoeging van leed, en niets anders. Dat heeft geen enkele zin, ook niet als vergelding. Anderhalve eeuw geleden wist strafjurist Modderman het als minister van justitie nogal wat beter dan zijn hedendaagse opvolgers: de idee dat het kwaad van de misdaad kan worden goedgemaakt door de dader te laten lijden is net zo'n dwaasheid als de gedachte dat uit een pond ijzer een el lakense stof zou kunnen worden gemaakt.

Eigenlijk en oorspronkelijk is vergelding dan ook iets anders: retributie, terugbetaling. Zinloos lijden leidt nergens toe, iets goed maken wél. Bijvoorbeeld: rijden onder invloed aanpakken door daders een week lang de eerste hulp laten schoonmaken draagt bij aan de maatschappij en is ook nog buitengewoon leerzaam. Daders die aan het werk worden gezet, liefst in een omgeving waarin zij te zien krijgen wat zij hebben aangericht, doen mee en dragen bij aan de maatschappij. Al doende leren zij wat zij moeten laten.

Dat zal niet altijd makkelijk zijn. Blijvend gevaarlijke daders moeten achter slot en grendel blijven, net zo goed als gestraften die niets willen goedmaken. Toch kan van leer- en werkstraffen veel meer werk worden gemaakt dan nu gebeurt. Drugsverslaafde veelplegers moeten niet voor jaren achter de tralies, maar leren werken, desnoods onder dwang. Er is nog zo veel te doen. In dit en ander verband moet veel meer gebruik worden gemaakt van elektronische surveillance. Voor al deze hervormingen is een (inderdaad kansloze) revolutie in de strafrechtspleging helemaal niet nodig. Verkoop het verhaal desnoods als dwangarbeid, dan kan ook het populistische kamp er warm voor lopen. Wettelijk en anderszins is al heel veel mogelijk, met leer- en werkstraffen, schadevergoeding door daders voor slachtoffers en nog veel meer.

Zelfs is denkbaar dat de noodzaak van geestelijke gezondheidszorg voor gestraften minder dringend wordt als de hoofdzaak van straf niet langer is: leedtoevoeging, maar: eigenhandige vergoeding van de schade, symbolisch én materieel. Daders die "meedoen" zijn en worden minder krankzinnig dan mensen die in kooien worden gehouden (want iets anders is gevangenisstraf eigenlijk niet). Zo kan het grote gelijk van Corine de Ruiter worden geëerbiedigd, en toch worden vergolden, tegemoet worden gekomen aan eisen van slachtoffers en samenleving.

Aan de echte krankzinnigheid, de onvoorstelbare vernietiging van menselijk en maatschappelijk kapitaal door zinloze gevangenisstraf, moet een eind komen. Iedereen die iets heeft te zeggen over opsluiting van de medemens moet eerst zelf eens gaan zitten. Alleen al daarom zouden al die politici, bestuurders en strafrechters die hun oren naar de punitieve volkswoede laten hangen tenminste voor enige tijd moeten worden opgesloten. Pas dan hebben zij er enig idee van wat zij eigenlijk doen. Zoals Camus zei: leer eerst het vak van de boeteling, dan pas kun je eindigen als rechter.

Zet intussen de daders aan het werk, put daartoe de mogelijkheden van het positieve recht uit en probeer de strafrechtspleging verder te hervormen. Straf blijft vergelding, als die eigenlijk vergoeding is kunnen ook daders het goed maken.

Hendrik Kaptein.

Reactie (0)

Schrijf reactie. Reacties worden eerst door de webmeester van Mr. gecontroleerd alvorens deze geplaatst worden. Anonieme reacties worden niet geplaatst.

Toon/Verberg reactie formulier

Naam

Email

Website

Reactie kleiner | groter

Schrijf de volgende tekens

Geef reactie