De advocaat blijft eindverantwoordelijk, maar in welk systeem?
De NOvA benadrukt dat AI ondersteunend is en dat de advocaat altijd eindverantwoordelijk blijft. Dat uitgangspunt is juist, maar roept een ongemakkelijke vraag op die vaak wordt vermeden: hoe ziet eindverantwoordelijkheid eruit in een praktijk waarin AI structureel analyseert, structureert en meedenkt?
Internationale denkers zoals Richard Susskind wijzen er al jaren op dat technologie het juridische vak niet vervangt, maar verplaatst. De kern van het werk verschuift van zoeken en produceren naar interpreteren, afwegen en strategisch adviseren. In zo’n context is verantwoordelijkheid geen louter individuele eigenschap meer, maar een collectief en technisch georganiseerd begrip. Zonder inzicht in bronnen, context en besluitvorming wordt “eindverantwoordelijkheid” al snel een papieren zekerheid.
Regie ontstaat door ontwerp, niet door controle
In de NOvA-aanbevelingen ligt sterk de nadruk op controle: verifieer output, ken je datastromen, documenteer keuzes. Dat is noodzakelijk, maar onvoldoende. Internationaal verschuift het denken van human in the loop naar human in command. Niet omdat de mens alles handmatig moet blijven controleren, maar omdat systemen zo moeten zijn ontworpen dat menselijke regie vanzelfsprekend is.
Dit raakt aan een breed gedeeld inzicht in legal tech: AI is geen slimme assistent die je af en toe corrigeert, maar een fundament waarop juridisch werk wordt gebouwd. Wie dat fundament ontwerpt, bepaalt waar transparantie, controle en kwaliteit daadwerkelijk ontstaan.
Kennis als infrastructuur
De juridische sector kampt niet met een gebrek aan informatie, maar met een overvloed. Dossiers groeien, regelgeving stapelt zich op en context raakt versnipperd over mensen, documenten en systemen. Steeds meer denkers benadrukken daarom dat de toekomst van juridisch werk niet draait om snellere antwoorden, maar om beter georganiseerde kennis.
Kennis moet samenkomen in een gecontroleerde omgeving die context begrijpt, verbanden legt en consistentie bewaakt. Technologie is daarbij geen doel op zich, maar het fundament dat ruimte creëert voor menselijke expertise: duiding, strategie en rechtvaardigheid.
Dataveiligheid is een ontwerpvraag
De NOvA waarschuwt terecht voor de risico’s van goedkope of gratis AI-tools. Toch is prijs zelden het echte onderscheid. Doorslaggevend is de architectuur: blijven data binnen de eigen omgeving, zijn bronnen herleidbaar, is inzichtelijk hoe output tot stand komt en blijft context behouden?
De Europese AI Act sluit hierop aan door transparantie, controleerbaarheid en risicobeheersing centraal te stellen. Dat vraagt van juridische organisaties dat zij verder kijken dan voorwaarden en beloftes, en nadenken over hoe technologie structureel is ingebed in hun werk.
Transparantie vraagt volwassenheid
Cliënten informeren over AI-gebruik is terecht, maar transparantie zonder onderscheid wordt al snel formalistisch. Internationaal tekent zich een heldere lijn af: bij externe verwerking van cliëntgegevens is expliciete toestemming nodig; bij intern gebruik binnen een gesloten omgeving ligt de nadruk op professioneel handelen en aantoonbare zorgvuldigheid.
Conclusie: leiderschap zit in het fundament
De vraag is niet meer of AI verantwoord kan worden ingezet. Die vraag is beantwoord. De echte vraag is wie de regie neemt over hoe juridisch werk wordt ingericht. Niet door voorzichtigheid of vrijblijvendheid, maar door bewust te kiezen voor een fundament waarin technologie menselijke expertise versterkt. Dat is geen technologieverhaal, maar de kern van toekomstig professioneel leiderschap in het recht.
