Ik hoor het op elke conferentie: “We moeten kritisch omgaan met AI.” Niemand die uitlegt wat het concreet betekent. In de praktijk blijkt het meestal te betekenen: de output nalezen voordat je op verzenden klikt. En de bronnen checken. Dat is geen kritisch omgaan. Dat is redigeren. En redigeren is precies het probleem.
T-shaped lawyer
Tien jaar geleden hadden we de T-shaped lawyer: juridische diepte plus horizontale vaardigheden. Projectmanagement, technologiebegrip, commercieel inzicht. Nuttig idee. Maar het ging uit van een stabiele kern − het juridische productiewerk bleef hetzelfde, je bouwde er alleen meer omheen. Die kern is niet meer stabiel. AI heeft hem opengebroken.
En het omslagpunt zit niet waar de meeste juristen denken. Het zit niet in jouw AI-gebruik. Het zit in dat van je klant. Die komt steeds vaker binnen met AI-voorwerk. Een door ChatGPT opgestelde arbeidsovereenkomst: “Is dit zo oké?” Een AI-gegenereerde risicoanalyse bij een overname. Een huurder die zijn juridische positie door een taalmodel heeft laten uitzoeken.
Jouw eerste taak is niet meer uitzoeken hoe het zit. Het is beoordelen wat iemand anders al heeft uitgezocht, ontdekken wat ontbreekt in een stuk dat er op het eerste gezicht volledig uitziet, en dan aantonen waarom professioneel advies de investering waard is. Dat is een fundamenteel andere vaardigheid. En eerlijk gezegd: een moeilijkere.
Nieuwe professionele reflexen
Yale Law School publiceerde dit jaar een paper met een titel die alles zegt: Legal Reasoning Is Not Lawyering. Doctrine toepassen op een schone vraag − dat doet AI steeds beter. De rommelige werkelijkheid van een klant omzetten in scherp advies − dat is lawyering. En het verontrustende: die twee groeien niet mee. Betere modellen helpen de jurist die de input voorbereidt, niet de klant die dat niet kan.
Wat heeft een jurist dan wél nodig? Niet meer tools. Niet meer lunchbijeenkomsten over prompting. Maar wel drie nieuwe professionele reflexen.
De eerste: herkennen. Regelgeving ontwarren en zien wat er wél kan. AI geeft het meest gangbare antwoord. Maar jouw cliënt heeft geen gemiddeld belang. Partijdige belangenbehartiging is per definitie niet de standaardroute. De route die de AI niet ziet, dát is waarvoor de klant betaalt.
De tweede: oordelen. AI-output behandelen alsof je elk woord zelf hebt geschreven. Het verschil met vroeger is verraderlijk. Een concept van een junior zat vol zichtbare gaten − je schakelde vanzelf naar beoordelingsmodus. AI-output leest als af. Geen spelfouten, logische structuur, correcte verwijzingen. En dus ga je redigeren in plaats van oordelen. Redigeren vertrekt vanuit wat de AI leverde. Oordelen vertrekt vanuit wat de klant nodig heeft. Dat klinkt als een semantisch verschil. Het is het verschil tussen een professional en een redacteur.
De derde: vertalen. De juridische positie omzetten in waarde, in de taal van de klant. Een compliance-verplichting wordt een verkoopbaar governancepakket. Een due-diligencebevinding wordt een onderhandelingspositie. Een negatief advies wordt een alternatieve route. Dit is het werk dat AI per definitie niet doet, en dat door de productiviteitswinst van AI alleen maar waardevoller wordt.
Een jurist die deze drie reflexen beheerst, noem ik de AI-shaped lawyer. Dat is waar het vak naartoe moet.
Tegen je eigen brein in
De tweede reflex klinkt het eenvoudigst. Hij is het moeilijkst, want je werkt tegen je eigen brein in. Automation bias, de neiging om machinaal geproduceerde output minder kritisch te beoordelen, is geen karakterzwakte. Het is een wetmatigheid. MIT-onderzoekers vonden dat mensen die met AI samenwerken 62 procent minder eigen bewerkingen doen op tekst. En wie doorheeft dat hij met een machine werkt? Die wordt niet kritischer, maar delegeert juist méér. Zeker omdat deze tools je subtiel bevestigen hoe scherp en kritisch je bezig bent.
Logboek
‘Wees kritisch’ is een bezweringsformule, geen oplossing. Iedereen knikt, niemand doet iets anders dan hij al deed. Wat wél werkt: regelmatig produceren zonder AI. Niet uit nostalgie, maar als kalibratie. Als je niet meer weet hoe een goede eerste versie eruitziet, kun je een slechte niet herkennen. Ik houd zelf sinds een dik jaar een logboek bij van momenten waarop AI-output me op het verkeerde been zette, of waarop ik mezelf betrapte op klakkeloos vertrouwen. Wat ik daarvan leerde, is niet dat AI fouten kan maken. Dat wist ik al. Wat ik leer, is waar ík stop met nadenken. Dat patroon is persoonlijker en ongemakkelijker dan ik had verwacht.
En als ik dat patroon na tientallen jaren praktijk nog bij mezelf moet blootleggen, hoe zit het dan met de junior die die praktijkervaring nog moet opbouwen? De junior die nooit een slechte eerste versie heeft geschreven, herkent ook niet waarom de AI-versie tekortschiet. De nachtelijke conceptcontracten vol fouten, het memo dat drie keer teruggaat; al dat schrijfwerk had een dubbele functie: productie én vakmanschap. AI dreigt het tweede over te slaan door het eerste te versnellen.
NOvA-aanbevelingen
De NOvA publiceerde eind vorig jaar aanbevelingen voor AI in de advocatuur. Men hangt deze op aan vijf advocatuurlijke kernwaarden. Neem deskundigheid: investeer in kennis, verifieer output. Juist. Maar de vraag is welke kennis. De bottleneck is de reflex om te herkennen wanneer een juridisch gangbaar antwoord niet het juiste antwoord is voor déze cliënt. Of neem onafhankelijkheid: de advocaat blijft eindverantwoordelijk. Maar eindverantwoordelijkheid is een lege belofte als je de AI de denkrichting laat kiezen en vervolgens het resultaat redigeert. Dan ben je verantwoordelijk voor een route die je niet zelf hebt gekozen. En dat merk je pas als het misgaat.
Juiste principes, alle vijf. Maar principes zonder ingesleten gewoonten zijn voornemens. En voornemens overleven het eerste drukke kwartaal niet.
Eerlijk
Het juridische vak heeft altijd geleefd van het verschil tussen een correct antwoord en een goed advies. AI maakt correcte antwoorden goedkoop. Goed advies niet. De vraag is niet of je AI gebruikt − dat doet iedereen in 2026. De vraag is of je nog weet wat je toevoegt als je de machine uitzet. En of je eerlijk genoeg bent om het antwoord onder ogen te zien.
