De hond in de magnetron. De vrouw met de hete McDonald’s-koffie. Het zijn de standaardvoorbeelden waarmee Nederlanders het begrip ‘claimcultuur’ samenvatten. Maar wie het systeem van binnenuit kent, weet dat de werkelijkheid genuanceerder is. De hondenzaak was een mythe; de koffiezaak was reëel, maar: het ging om koffie van negentig graden die ernstige brandwonden veroorzaakte. “McDonald’s is wel waar, maar op een hele andere manier dan mensen denken”, licht Charles Groenhuijsen toe. “Die mevrouw is behoorlijk gewond geraakt. Dat is terecht een zaak geworden.”
Groenhuijsen, journalist, televisiemaker en oud-correspondent in de Verenigde Staten voor het NOS Journaal, was te gast in de eerste aflevering van de Claimcast, een podcast over claims en massaclaims. Ook spraken we Jort Kelder, journalist, columnist en voormalig hoofdredacteur van zakenblad Quote. Minder bekend: hij studeerde rechten in Utrecht en procedeerde ook zelf. Hij won in hoger beroep een zaak tegen Google over frauduleuze advertenties met zijn naam en foto, en werd door Bram Moszkowicz als gedaagde betrokken in de beruchte maffiamaatje-zaak. Elbert de Jong, hoogleraar privaatrecht aan de Universiteit Utrecht, belde in. Host van de Claimcast (en co-auteur van dit artikel) is Kirsten Maes, advocaat bij Van Benthem & Keulen, docent aan de Universiteit Utrecht en gepromoveerd op het aansprakelijkheidsrecht.
Doorgeschoten systeem
In de Verenigde Staten gaat jaarlijks honderden miljarden dollars om in claims. Ongeveer de helft van de uitgekeerde bedragen bereikt nooit de mensen die daadwerkelijk schade hebben geleden, maar verdwijnt naar advocaten en verzekeringsmaatschappijen. “Het schiet zijn doel totaal voorbij”, zegt Groenhuijsen. Bij class action suits doen duizenden klanten mee, maar de opbrengst per deelnemer is verwaarloosbaar.
Als verklaring voor deze ‘claimgerichtheid’ wijst Groenhuijsen op het Amerikaanse individualisme, gecombineerd met het ontbreken van een sociaal vangnet. Advocaten werken op basis van no cure, no pay en ontvangen een fors percentage van de schadevergoeding. Dat creëert een prikkel die het aantal procedures opdrijft. Kelder wijst op de economische gevolgen. “De witte jassen in Amerika moeten zich waanzinnig verzekeren tegen claims, waardoor de gezondheidszorgkosten uit de hand lopen. Je krijgt risicomijdend gedrag dat je niet altijd wilt”, zegt hij. “Amerika is compleet doorgeschoten.”
Groenhuijsen illustreert dat met een persoonlijke ervaring. Zijn toen zestienjarige zoon had groeipijn in zijn knieën. De arts adviseerde direct een MRI van vijftienhonderd dollar. Toen Groenhuijsen vroeg waarom, klonken volgens hem de duurste woorden uit de Amerikaanse gezondheidszorg: “Well, you never know.” Een maand later was de pijn verdwenen. Ook vertelt Groenhuijsen over huisartsen die op een vlucht naar Amerika twijfelen of ze wel hulp in geval van medische nood durven te verlenen.
Tegelijk kan de neiging tot claimen ook positieve effecten hebben. Zaken die werden gevoerd tegen de tabaksindustrie, dwongen een hele sector tot verantwoording. “Dat is een zege voor de mensheid”, aldus Groenhuijsen. Recente procedures tegen Meta en Google over verslavende apps raken een wereldwijd probleem. Maes werpt de vraag op of ontwikkelingen die we snel als Amerikaans framen, niet juist ook een goed voorbeeld zijn voor Nederland en Europa. Kelder is helder: “Het blijkt uit wetenschappelijke rapporten dat kinderen hier echt schade van ondervinden. De achterliggende bedrijven zullen met de zaken op hun verantwoordelijkheid getest moeten worden.” Maar Maes wijst ook op de keerzijde in sectoren als de zorg en het onderwijs: als de dreiging van het aansprakelijkheidsrecht een te grote rol speelt, kan dat leiden tot verkramping, verharding en overbelasting van het systeem.
De Nederlandse zeef
In Nederland ziet het claimlandschap er wezenlijk anders uit. Sinds 2020 is het via de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (WAMCA) mogelijk om collectief schadevergoeding te vorderen. Hoogleraar aansprakelijkheidsrecht Elbert de Jong (Universiteit Utrecht) onderzocht samen met collega’s de effecten. Zijn conclusie: van een explosieve groei is geen sprake. Vóór 2020 lag het gemiddelde op ongeveer 25 collectieve zaken per jaar. Nu schommelt dat rond de 20. “Het is vrij stabiel”, zegt De Jong. Van een toegewezen massaclaim waarbij daadwerkelijk schadevergoeding is uitbetaald, kent hij nog geen voorbeeld, “al is het misschien nog wel een beetje vroeg”.
Hoe komt het dan dat de perceptie zo anders is? Volgens De Jong speelt media-aandacht een rol, maar ook de profilering vanuit de advocatuur. Sinds de wetswijziging profileren meer kantoren zich op collectieve acties, wat de zichtbaarheid vergroot zonder dat het aantal zaken toeneemt. Spraakmakende ideële claims, zoals klimaatzaken, kleuren het publieke beeld verder.
Het Nederlandse systeem kent ten opzichte van het Amerikaanse systeem structurele verschillen die excessieve claims afremmen. Nederland kent geen punitive damages: aansprakelijkheid is gericht op schadevergoeding, niet op bestraffing. Advocaten werken niet op percentage van de opbrengst. En rechters vervullen een actieve filterrol. Kelder ervaart dat vanuit zijn eigen zaak tegen Google, waarin de rechter naast het toewijzen ook een dempende rol speelde. “In het kapitalisme heb je een correctiemechanisme nodig. Maar het moet niet ontsporen”, zegt hij.
Procederen als machtsmiddel
Een factor die het debat verder politiseert, is Donald Trump. Hij gebruikt rechtszaken systematisch als wapen. Groenhuijsen wijst op Trumps werkwijze als vastgoedontwikkelaar, waarbij aannemers standaard werden afgescheept met een fractie van de afgesproken betaling. “Halverwege het werk zegt Trump: je levert slecht werk en ik betaal je maximaal 25 procent. En als het je niet bevalt, jaag ik een peloton advocaten over je heen”, aldus Groenhuijsen. “Dat is een manier van doen waarvan je hoopt dat je kinderen het voorbeeld niet volgen.”
Kelder ziet een breder patroon. Trump sprak in zijn inaugurele rede over het ‘weaponizen’ van justitie. Dat hij daarmee doet wat hij de Democraten verwijt, maar dan vele malen heftiger, acht Kelder schadelijk. “Het levert uiteindelijk iedereen verlies op”, zegt hij. Groenhuijsen nuanceert: veel van Trumps mediaclaims zijn inmiddels door rechters afgewezen, ook door rechters die Trump zelf heeft benoemd. “Het is niet zo dat het echt Wild West is. Er zit ook een rem op.”
De gedachte achter de collectieve actie is volgens De Jong positief: drempels wegnemen voor slachtoffers en efficiëntie creëren door claims te bundelen. “Het maakt rechtsherstel mogelijk dat anders niet zou worden ingediend”, zegt hij. Zolang de rechter als zeef functioneert en het systeem niet verwatert tot een verdienmodel voor procespartijen, blijft de balans intact.
Groenhuijsen vat het kernachtig samen: “Het gaat om goede wetgeving en goede regelgeving. En volgens mij hebben we die in Nederland.”
Charles Groenhuijsen, Jort Kelder en Elbert de Jong komen uitgebreid aan het woord in de eerste aflevering van de Claimcast, een maandelijkse podcast over claims en massaclaims, gepresenteerd door Kirsten Maes. Gemaakt door Recht in je Oor in samenwerking met Van Benthem & Keulen. De Claimcast is te beluisteren via alle podcastkanalen, zoals Spotify en Apple Podcasts en YouTube.
