Wereldwijd, zo horen en lezen we, hebben constitutionele democratieën last van verval. Dit kunnen dreigingen van binnenuit zijn, zoals populisme en desinformatie. Dit leidt tot een paradox: mogen politieke partijen, via het wetgevingsproces, de constitutionele democratie uithollen of zelfs afschaffen? Als de juiste procedures zijn gevolgd, is dit formeel gezien legaal, terwijl tegelijkertijd de kernwaarden van de constitutionele democratie worden aangetast. Omdat deze vorm van aantasting zich vaak uit in constitutionele wijzigingen, wordt het ook wel constitutioneel verval genoemd, in plaats van democratisch verval.
Weerbare rechtsstaat
In het proefschrift Towards a theory of militant constitutionalism van Jorieke Manenschijn staat de vraag centraal wat de weerbare rechtsstaat is en hoe deze een antwoord kan bieden op constitutioneel verval. Constitutioneel verval is vaak subtiel en moeilijk te ontdekken. Door het combineren van meerdere, op het eerste oog onschuldige, wijzigingen, wordt een soort ‘frankenstate’ gecreëerd, aldus Manenschijn. Zij is secretaris van het Constitutioneel Beraad van de Raad van State. In een interview op de website van de Universiteit Leiden, waar zij vrijdag 13 februari promoveert, spreekt ze van ‘pac-man-politiek’: de rechtsstaat wordt beetje bij beetje opgegeten. In Nederland wordt al voorgesteld het demonstratierecht te beperken, wat als een eerste signaal kan worden gezien voor constitutioneel verval.
Weerbare democratie
Helpt de ‘weerbare democratie’ hiertegen? In dat geval mag de democratie antidemocratische maatregelen nemen om zichzelf te beschermen – denk aan het partijverbod: een politieke partij kan worden ontbonden als deze partij de democratie ernstig schaadt of wil schaden. Andere verdedigingslinies van de weerbare democratie zijn het democratische debat, de constitutionele verdedigingslinie, en de ‘maatschappelijke’ verdedigingslinie.
Militant constitutionalisme
Doordat constitutioneel verval een andere karakter heeft dan democratisch verval, is de weerbare democratie niet goed in staat om constitutioneel verval te analyseren of tegen te houden, constateert Manenschijn. Constitutioneel verval uit zich vaak pas nadat partijen een machtspositie hebben verworven, terwijl het democratische debat en het partijverbod geënt zijn op kleine partijen. De constitutionele verdedigingslinie binnen de weerbare democratie toont wel potentie, maar is relatief onderontwikkeld. Deze constitutionele verdedigingslinie is doorontwikkeld onder de noemer van de weerbare rechtsstaat (militant constitutionalism).
Vangnet
In haar proefschrift komt Manenschijn met een ‘minimale theorie’ van de weerbare rechtsstaat, met een focus op effectieve machtsverdeling en tegenmacht. Deze theorie moet worden gezien als een aanvulling op de weerbare democratie, een vangnet dat kan worden gebruikt als er toch partijen langs de maatregelen van de weerbare democratie glippen. De weerbare rechtsstaat biedt, aldus Manenschijn, een helder kader voor het analyseren van constitutionele veranderingen en het tijdig opsporen van problematisch constitutioneel verval. “Daarnaast biedt het inzicht in zowel de bredere constitutionele waarborgen die belangrijk zijn voor de stabiliteit van de democratische rechtsstaat, en biedt het inzicht in ‘militante’ instrumenten die kunnen bijdragen aan het tegengaan van dit verval.”
