De fysieke rechtbank zal in de toekomst verdwijnen. Althans, zo goed als. Deze stevige stelling verdedigde een werkgroep van creatieve professionals afgelopen dinsdag. De werkgroep ontwierp in opdracht van the Hague Institute for the Internationalisation of Law (Hiil) de rechtbank van de 21ste eeuw. “Het is niet de vraag of we overgaan op een digitaal juridisch systeem, maar vooral wanneer dat gaat gebeuren en hoe we dat systeem het beste kunnen vormgeven.”
De ontwerpmanifestatie waarvoor creatieve professionals zijn ingeschakeld om de rechtbank van de 21ste eeuw te ontwerpen was een experiment van Hill. Het instituut ontwikkelt normaal gesproken met haar eigen medewerkers innovatieve oplossingen voor de juridische wereld. Jin Ho verdonschot, justice technologie architect bij Hiil, licht toe: “We hebben het zo vaak over de rol van de rechter dat het bijna voor de hand liggend is om het ook eens over de fysieke rechtbank te hebben. In principe gaat het weer over de vraag naar de rol van de rechter, maar benaderen we het nu vanuit een creatieve invalshoek.”
De werkgroep kreeg van HiiL de vraag mee hoe de rechtbank van de toekomst er uit zou zien als deze zich alleen nog maar bezig zou houden met het doorhakken van juridische knopen. De deelnemers, het architectenbureau K2 en het designbedrijf Multitude begonnen aan deze vraag vanuit een interessante invalshoek: de huidige problematiek met het online dataverkeer. Volgens de werkgroep weten de overheid ,de burgers én de rechtbanken niet meer wat er met onze gegevens gebeurt. De veiligheid van de gegevens lijkt op geen enkele manier te kunnen worden gegarandeerd. Rozemarijn Koopmans van Multitude: “De homo digitalis wordt aan zijn lot overgelaten. Hij wordt constant gemonitord door commerciële partners en de overheid.” De werkgroep denkt dat deze ontwikkeling niet meer te stoppen is. Burgers creëren met hun telefoons en apps een geheel nieuwe wereld aan data, die voor iedereen zichtbaar is met als gevolg dat privacy over een aantal jaar niet meer bestaat. Dit hoeft volgens de werkgroep echter niet alleen negatieve gevolgen te hebben. De rechtspraak zou aan deze nieuwe ontwikkeling ook haar voordeel kunnen doen.
Rechtbank in de cloud
De informatie die burgers verspreiden vanaf hun mobiele telefoon zou bijvoorbeeld kunnen worden ingezet als bewijsmateriaal. Koopmans: “Als zes mensen mij met een Google Glass hebben geregistreerd op een bepaalde plaats, kan dat prima als bewijsmateriaal dienen.” Maar de mogelijkheden gaan volgens de werkgroep verder. Er zou ook een systeem kunnen worden ontwikkeld die de data gebruikt om conflicten van burgers te registeren en misschien zelfs af te handelen. Koopmans: “Burgers krijgen op die manier controle over hun legal environment.” Van de fysieke rechtbank zal in de toekomst volgens de werkgroep dan ook weinig over blijven. Alleen de kleine groep van zaken die niet kan worden opgelost aan de hand van wetgeving en de huidige stand van de jurisprudentie, zullen in de fysieke rechtbank behandeld worden. Maar tegelijkertijd zal volgens de professionals de rechtbank van de toekomst dus wel 24/7 in de cloud aanwezig (moeten) zijn.
Comfort
Marieke Koek, president van de rechtbank Zeeland -West-Brabant, is enthousiast over de ideeën van de werkgroep. “Wij proberen vanuit de rechtbank ook te innoveren maar wij denken toch steeds vanuit de wet. Dit project helpt om daar van los te komen.” Zelf zou zij geen probleem hebben met bewijs dat wordt vergaard via Google Glasses. “Bewijs en IT hebben op dit moment al vaak met elkaar te maken. Bij strafzittingen wordt bijvoorbeeld regelmatig gebruik gemaakt van informatie uit chatgesprekken. En, hoe groot is de stap naar bijvoorbeeld een rechtbankzitting via videoschermen nu helemaal?” Koek betreurt het dat het programma Kwaliteit en Innovatie Rechtspraak (KEI) van de Rechtspraak vooral een digitalisering is van de bestaande manier van werken. Volgens Ronald van den Hoogen, programmamanager Innovatie Rechtsbestel bij het Ministerie van Veiligheid, moet KEI vooral als het begin van een groter proces worden gezien. Daarnaast heeft de rechter volgens de ontwikkelaars van het programma KEI veel meer functies dan slecht het doorhakken van knopen. Van den Hoogen: “De waarde van de rechter is vooral het menselijke.” Ontwerper Koopmans betwijfelt echter zeer of de menselijke factor in de rechtspraak belangrijk blijft voor de toekomstige homo digitalis. Als voorbeeld neemt zij het internetbankieren. “Iedereen bankiert via zijn mobiele telefoon. Geen idee of het veilig is, maar mensen laten zich op dat moment overhalen door het comfort. Op een gegeven moment raak je daar zo aan gewend dat het vertrouwen in de machine misschien groter wordt dan in de bankmedewerker.”
Rechterlijke capaciteit
De werkgroep hoopt dat de ‘rechtbank in de cloud’ ook een oplossing kan bieden voor geschillen die in het huidige systeem niet voor een rechterlijke beslissing in aanmerking komen. Koopmans: “Wanneer een digitaal systeem juridische uitkomsten kan voorspellen, kan de rechterlijke capaciteit enorm opgerekt.” Koek vindt dit scenario iets té hoopvol. Voor het nemen van beslissingen blijven naar haar idee altijd mensen nodig. “Ik zie de digitalisering vooral als een manier om beter met burgers te communiceren en beslissingen uit te leggen. Daarnaast kan het de snelheid van het contact natuurlijk ten goede komen.”
