De grote AI-productiviteitsexplosie komt er nu echt aan. Dat blijkt de rotsvaste overtuiging onder duizenden bedrijven die door een internationaal team van het Centre for Economic Policy Research werden onderzocht op de effecten van hun AI-gebruik. Het probleem is alleen: dat roepen ze nu eigenlijk al een paar jaar.
De harde cijfers blijven ondertussen kil. De productiviteit bij de onderzochte bedrijven is in drie jaar tijd met gemiddeld 0,29 procent toegenomen. Negen op de tien bedrijven – die zelf dus enthousiast zijn over hun vorderingen aangaande AI-inzet – boeken zelfs helemaal geen productiviteitswinst. Een merkbaar effect op de werkgelegenheid bij de bedrijven vonden de onderzoekers ook al niet. Ondertussen wordt er dit jaar wereldwijd meer dan 500 miljard dollar geïnvesteerd in AI-ontwikkeling, verwacht Goldman Sachs.
Kleine kopgroep
Of de grote massa al daadwerkelijk de vruchten plukt van AI-inzet, valt dus ernstig te betwijfelen. Maar tegelijkertijd is er in bijna elke sector wél een kleine kopgroep die dat wel doet. De juridische sector is daarop geen uitzondering: een klein aantal juridische dienstverleners lijkt AI slimmer en beter te implementeren dan de massa.
Terwijl de meeste advocaten- en notariskantoren nog worstelen met de vraag hoe ze AI het best kunnen inzetten, hoe dat veilig kan en welke stappen ze daarvoor moeten zetten, is er een kopgroep die dat stadium al ruimschoots gepasseerd is. Mr. sprak met de oprichters van drie dienstverleners uit die kopgroep: Pablo van Klinken van Notariële Diensten, Bas Hafkenscheid van Rechtfabriek en Ot van Daalen van Root Legal.
Webshops
“Wij zijn zes jaar geleden begonnen met een zoveel mogelijk geautomatiseerd proces neerzetten”, vertelt Pablo van Klinken, van huis uit IE-jurist en oprichter van Notariële Diensten, een online service die zich onder meer richt op het opstellen van verklaringen van erfrecht.
“We hebben inspiratie gehaald uit het bestelproces van webshops. Als je bij Coolblue iets bestelt, krijg je netjes een bevestiging en automatische updates van elke stap in het proces, totdat je pakketje is bezorgd. Dat wilden wij ook neerzetten, maar dan met notarisaktes.”
Tien procent
Met een team van 25 man verwerkt Notariële Diensten momenteel duizelingwekkende aantallen aktes. Het werkt daarvoor samen met een handjevol notarissen, die pas aan het eind van het proces in beeld komen en een eindcontrole uitvoeren. “Met vier notarissen verwerken wij nu al ruim tien procent van alle verklaringen van erfrecht in Nederland.” Daarnaast behandelt Notariële Diensten ook andere typen dossiers, zoals aangiftes erfbelasting en hypotheekroyementen. “Alles bij elkaar gaat het om duizenden aktes per jaar.”
Het geheim van de smid? Verregaande automatisering, legt Van Klinken uit. “Er zit een beperkt aantal menselijke stappen in onze processen, maar alles wat we kunnen automatiseren, hebben we geautomatiseerd. Zoals het controleren van gegevens van de overledene, het opstellen van een stamboom, maar bijvoorbeeld ook het controleren van een geüpload testament op juistheid, authenticiteit en volledigheid.”
Audit
De notariskantoren waarmee Notariële Diensten samenwerkt, zijn onder de indruk van de prestaties, vertelt Van Klinken. “Meer dan 99 procent van de door ons aangeleverde conceptverklaringen belandt foutloos op het bureau van de notaris. Die voert de vereiste controles uit, beoordeelt het dossier inhoudelijk en draagt zorg voor het passeren van de akte.” De aktes die Notariële Diensten aanleverde, zijn in de afgelopen jaren bovendien door alle audits gekomen, weet Van Klinken. “Dat gaf ons de definitieve bevestiging dat we kwalitatief goed werk afleveren.”
Dat robots en AI-systemen het grootste deel van het werk uitvoeren, betekent niet dat cliënten onpersoonlijk worden geholpen. In tegendeel, benadrukt Van Klinken: “Wij zijn uitstekend bereikbaar en krijgen complimenten over onze persoonlijke service. En over onze snelheid, want de gemiddelde doorlooptijd is bij ons één tot twee weken. Met als record: 48 uur tussen initiële aanvraag en afwikkeling door de notaris. Probeer dat maar eens bij een traditioneel notariskantoor.”
Easyjet-model
Niet alleen notariële diensten lenen zich goed voor automatisering; zeker ook veelvoorkomende, laagdrempelige zaken zoals die in de advocatuur worden aangeboden, kunnen prima AI first worden behandeld. Dat vindt Bas Hafkenscheid, die in oktober 2025 Rechtfabriek lanceerde als AI-gestuurd advocatenkantoor. “We richten ons op de onderkant van de markt. Dus niet de gecompliceerde zaken of ingewikkelde claims, maar de veelvoorkomende geschillen. Burenruzies, vaststellingsovereenkomsten, conflicten met aannemers of leveranciers, dat werk.”
Rechtfabriek gebruikt daarbij wat Hafkenscheid graag omschrijft als het ‘Easyjet-model’. “Daarmee bedoel ik: we brengen je voordelig van A naar B, maar hoewel het voordelig is, laten we je niet halverwege neerstorten.” Rechtfabriek helpt binnenkomende cliënten met juridische vragen, problemen of geschillen, en geeft op basis van aangeleverde input een eerste advies of reactie. “Hoeveel ondersteuning je wilt, bepaal je vervolgens zelf. Daar hangt dan een prijskaartje aan. We kunnen uiteindelijk zelfs regelen dat iemand meegaat naar zitting. Kortom: het Easyjet-model, waarbij je zelf actie onderneemt en betaalt voor elke extra ondersteuning die je wilt. Maar je vliegt altijd met een technisch deugdelijk vliegtuig en een goede piloot.”
Persona’s
Rechtfabriek is open en transparant over dat het een AI first kantoor is. Op de website staan de uiteenlopende AI agents, compleet met naam en foto, ook gewoon benoemd. “Dat zijn bijvoorbeeld Marjolijne en Lex. Elke AI agent die we hebben gebouwd, voert zijn of haar eigen taak uit.” Wie bij Rechtfabriek een vraag inschiet, krijgt dus nadrukkelijk geen antwoord uit een soort veredelde ChatGPT-tool. “We hebben onze AI agents met zorg opgebouwd zodat ze hun specifieke taak goed uitvoeren. Ze werken ook samen om tot output te komen. We kunnen ze inprikken op verschillende taalmodellen. Wisselen van het ene naar het andere model is binnen tien minuten gepiept.”
Vier maanden na de lancering kwamen er bij Rechtfabriek al meerdere aanvragen per dag binnen en het volume neemt nog altijd snel toe. De transparantie over AI-inzet is deel van dat succes, denkt Hafkenscheid. “De juridische sector voelt zich geroepen om ‘iets’ met AI te doen, maar in de praktijk zien we vooral terughoudendheid.” De weerstand zit echter niet zozeer bij potentiële cliënten, maar bij de beroepsgroep zelf, denkt hij. “Onze inschatting was: mensen worden niet afgeschrikt door AI-gebruik als je er eerlijk en transparant over bent. Die inschatting lijkt vooralsnog te kloppen.”
Zelf doen
Dat Rechtfabriek steeds meer wordt gevonden door consumenten en daardoor groeit, is voor Hafkenscheid geen verrassing. “Mensen zijn het gewend om steeds meer zelf te doen. En ze willen ook best zelf hun juridische zaken afwikkelen, als je ze maar de juiste ondersteuning biedt.” Rechtfabriek biedt exact die ondersteuning, waardoor de drempel een stuk lager is om je recht te halen dan wanneer je daadwerkelijk een advocaat in de arm zou moeten nemen. “Je procedeert bij ons in principe zelf. Wij zorgen er met onze AI agents voor dat de cliënt zo sterk mogelijk staat.”
Wanneer een cliënt een vraag stelt via de website van Rechtfabriek, gaat een eerste AI agent direct aan de slag om een analyse te maken. Welke informatie is aangeleverd, hoe ziet de casus eruit en welke informatie is nog nodig om tot een goed eerste antwoord te komen? “Die AI agent bepaalt zelf of hij daar een andere agent voor nodig heeft en zet een antwoord klaar, dat wij controleren, eventueel aanpassen en met één druk op de knop versturen naar de cliënt.” Ondertussen is er volledig automatisch een dossier aangemaakt waarin alle correspondentie netjes wordt opgeslagen.
Borg
Wat voor soort vragen komen er zoal binnen? Dat is heel divers, vertelt Hafkenscheid. Hij noemt het voorbeeld van een cliënt die een tweedehands auto had gekocht waar kort na aankoop één en ander aan bleek te schorten. “Een stevige brief vanuit een van onze AI agents werkt dan vaak goed om een minnelijke oplossing te treffen.” Als er een zaak wordt gestart, wordt er altijd eerst een echt mens gekoppeld, benadrukt Hafkenscheid. “Om communicatie te controleren en aan te vullen. We werken altijd op basis van wat de AI agents hebben voorbereid.”
Meer gecompliceerde zaken zijn er ook. Hafkenscheid vertelt over een dame die tijdelijk in het buitenland zat en via een tussenpersoon haar woning in Nederland had verhuurd. De huurder vertrok echter en liet schade achter, maar wilde wel zijn borg terug. De tussenpartij verbrak al het contact. “Toen meldde ze zich bij ons. We hebben communicatie opgestart met zowel de huurder als de tussenpartij. Er zijn een ingebrekestelling en sommatie de deur uitgegaan, allemaal opgesteld door onze AI agents. Reacties bleven uit, dus op haar verzoek gaan we nu naar de rechter. Dat kan ze allemaal vanuit het buitenland regelen via haar eigen omgeving op onze site.”
Eenpitter
Dat AI-ondersteuning ook voor advocaten die als eenpitter werken zeer goed kan werken, bewijst Ot van Daalen met zijn advocatenkantoor Root Legal. De voormalig directeur van Bits of Freedom en universitair docent informatierecht bij de Universiteit van Amsterdam bouwde met behulp van AI een advocatenkantoor rond AI. Die AI ondersteunt hem nu op dagelijkse basis bij zijn dienstverlening aan cliënten.
“Mijn AI werkt niet in de cloud, maar lokaal”, vertelt Van Daalen over zijn aanpak. Dat betekent dat de AI kan functioneren zonder internetverbinding en dat de advocaat zelf de volledige regie houdt over de database waarmee gewerkt wordt. “AI ondersteunt eigenlijk bij het gehele proces: van eerste intake tot uiteindelijke archivering van een afgesloten dossier.”
Chatvenster
Van Daalen gebruikt zijn AI als digitale collega die samen met hem aan dossiers werkt. “Als ik een vervolggesprek heb met een cliënt, pak ik ter voorbereiding mijn AI assistent erbij en vraag ik ‘m om me kort te vertellen hoe de zaak in elkaar zat en welke afspraken er gemaakt zijn.” Hij heeft daarvoor een chatvenster waarmee hij als het ware met het dossier kan praten. “Ik kan dan vragen wat er vorige week besproken is, welke actiepunten nog openstaan, enzovoorts.”
Ieder gesprek dat Van Daalen met cliënten voert, wordt door een AI agent omgezet in tekst en gearchiveerd. “Daar komen dan taken uit voort die de AI automatisch in mijn takenlijstje zet.” Maar de AI agents kunnen meer. “Ik kan bijvoorbeeld via het chatvenster vragen om op basis van het huidige dossier een concept-octrooilicentie op te stellen.” Het resultaat schaaft Van Daalen zelf bij en wordt vervolgens automatisch in het dossier opgeslagen.
Trial and error
Ook bij binnenkomende en uitgaande correspondentie doen de AI agents van Root Legal een hoop proactief werk. “Als een cliënt bijvoorbeeld akkoord geeft op een conceptovereenkomst, krijg ik daarvan automatisch een notificatie en wordt de volgende stap gezet – informatie vergaren.” Zo hoeft Van Daalen niet meer zelf naar aanleiding van een binnenkomend akkoord per e-mail naar het dossier te navigeren om vervolgstappen in gang te zetten.
De efficiëntie die AI-gebruik aan Root Legal toevoegt, merkt Van Daalen tegenwoordig duidelijk. “Een octrooilicentie opstellen kostte me voorheen twee tot drie dagen. Tegenwoordig één tot anderhalve dag, misschien nog wel minder.” Daar ging wel een periode van trial and error aan vooraf, zegt de advocaat. “Sinds een paar weken, sinds ik ben overgestapt op Qwen 3.5, het taalmodel van Alibaba, werkt het in de praktijk pas écht goed. Maar er is nog veel ruimte voor optimalisatie.”
Perfecte mix
Omdat Van Daalen zijn AI lokaal laat draaien, en niet in de cloud, moet de advocaat handmatig de juridische database updaten. Van Daalen bepaalt dus zelf wanneer en waarmee hij de kennisvergaarbak van de AI ververst. “Ik zorg voor een afgebakende set van wetgeving en relevante jurisprudentie. Daarbij is mijn eigen kennis van zaken natuurlijk cruciaal.”
Van Daalen realiseert zich dat het misschien nu uniek is wat hij heeft gebouwd, maar dat dat niet zo zal blijven. “Het lijkt heel bijzonder wat ik heb gedaan. Maar ik denk dat het dat over een tijdje niet meer is.” Om eventuele concurrentie voor te blijven, blijft hij investeren in automatisering. “Met als risico dat ik op den duur misschien iets te weinig met de inhoudelijke materie bezig ben, en juist wat meer met de techniek. De perfecte mix vinden tussen automatisering en de mentale verdieping als advocaat, dat is dé uitdaging.”
| Mark Zijlstra (ICTRecht), legal tech-columnist bij Mr., in reactie op de aanpak van de drie juridische dienstverleners:
Maar juist daarom moet de lat hoog liggen en rijst de vraag hoe dergelijke technologie op een verantwoorde manier ingebed kan worden in de juridische markt. Hierbij zijn criteria als transparantie en verantwoording enorm relevant. Menselijke controle op zowel het proces als de output blijft immers noodzakelijk. Is het voor de consument voldoende duidelijk hoe een advies tot stand komt? En wat als het advies onverhoopt niet juist is? In de juridische context moet voor cliënten volstrekt helder zijn wat AI doet, wat mensen doen en wie waarvoor verantwoordelijk is. Maar ook hoever deze verantwoordelijkheid reikt. Gaat het mis, dan wil je wel weten wie er aangesproken kan worden. Voor advocaten en rechtsbijstandsverzekeraars zijn hier regelingen voor. Zeker ten aanzien van consumenten is dit essentieel. Deze zijn relatief kwetsbaar maar zitten wel met serieuze conflicten. In dat geval moet communicatie hierover nuchter, precies en ondubbelzinnig zijn. Is het juridisch oordeel door een mens is gevormd, door AI gegenereerd, of door een combinatie van beide?” |
“De inzet van AI-technologie zoals bij deze aanbieders kan de toegang tot het recht vergroten. Door standaardisering, snelheid en vaste prijzen kan AI diensten binnen het bereik brengen van mensen die nu afhaken vanwege kosten of complexiteit. Of dit nu gaat om het voeren van een procedure of het opstellen van overeenkomsten, AI kan ondersteunen bij deze processen.
