Een politieverhoorder die tegenover een tiener zit heeft het misschien niet altijd door, maar als hij de verdenking voorleest, met woorden als ‘voorbereidingshandelingen’, en ‘diefstal althans poging hiertoe’, dan willen dat wel eens langs de verdachte glijden. Zijn stilzwijgen wordt niet opgevat als een gebrek aan begrip, maar dat blijkt het vaak wel te zijn. Dit blijkt uit het promotieonderzoek van Mai Fleetwood Bird. Enige tijd geleden promoveerde zij in Rotterdam op Gevangen in taal. Het belang van logopedie voor het jeugdstrafrecht. Zij heeft een achtergrond als logopedist en besloot nadien om rechten te gaan studeren. Zij houdt zich bezig met de forensische logopedie, een nieuwe tak binnen het Nederlands strafrecht.
Taalstoornis
Voor haar onderzoek trok zij een jeugdgevangenis in en constateerde dat tot wel 90 procent van de jongeren een taalstoornis heeft – in de algemene jeugdpopulatie is dat naar schatting tussen 7 en 12 procent. Bij ruim driekwart van de jeugdige gedetineerden (76,7 procent) gaat het zelfs om een ernstige taalstoornis. Dit wordt in de strafrechtpraktijk nauwelijks onderkend, zegt Fleetwood Bird op de website van de Erasmus Universiteit. Dit gebeurt niet uit onwil maar omdat veel mensen denken dat er geen probleem is. Ook al praat iemand ‘vloeiend’ – wat zelfs juridische professionals als een compliment beschouwen –, hij kan toch een kleine woordenschat hebben en een beperkt taalbegrip. Dat merk je als zo iemand in korte zinnen spreekt met beperkte complexiteit. Jongeren zelf overschatten ook hun taalvaardigheid. Niet eerder was onderzocht hoe jongeren een politieverhoor ervaren en wat zij wel of niet begrijpen.
Sterk verbaal
Voor haar onderzoek analyseerde Fleetwood Bird dertig opnames van politieverhoren met jeugdige verdachten. In 87 procent daarvan traden taalproblemen op. Als jongeren werd gevraagd om hun verhaal te vertellen, liepen zij vast, constateerde zij. “De narratieve vaardigheden van deze jongeren schieten dan tekort, terwijl juist op dat moment hun eigen lezing van de gebeurtenissen van doorslaggevend belang is”, zegt Fleetwood Bird. Specifieke details ontbreken vaak. Dit is extra problematisch nu strafrechtelijke procedures sterk verbaal van aard zijn. Het taalniveau dat daarbij hoort beheersen veel jeugdigen niet.
Eerlijk proces
Dat het complete verhaal van verdachte jongeren niet goed overkomt, is één probleem. De gebrekkige taalvaardigheid leidt er ook toe dat jongeren hun rechten niet goed begrijpen, zoals de cautie. Dit kan het recht op een eerlijk proces ernstig ondermijnen, zegt Fleetwood Bird. “Daarmee staat ter discussie of jongeren met spraak-, taal- en communicatiebehoeften werkelijk effectief kunnen participeren in het strafrecht, zoals het principe van child-friendly justice vereist,” zegt zij.
Onzichtbare handicap
In de strafrechtketen houdt men rekening met verstandelijke beperkingen en psychische problemen maar niet met taalproblemen. Fleetwood Bird noemt dit ‘de onzichtbare handicap van het jeugdstrafrecht’. Haar advies aan mensen in de strafrechtketen: gebruik kortere zinnen, vermijd jargon en visualiseer dingen. En ga vaker na of de jongeren iets hebben begrepen. Maar om echte verandering te realiseren roept Fleetwood Bird op om logopedisten bij het strafproces te betrekken. Die zouden voorafgaand aan een verhoor een taalscreening kunnen doen.
