We kennen ze: jeugdige delinquenten in de rechtszaal, zwijgend onder hun capuchon. Meewerken of bereid te veranderen: ho maar. Dat is echter de perceptie van de professionals. Jaap van der Spek sprak dergelijke jongeren en ontdekte: achter dat gedrag zit iets anders. “Ik weet niet wat ik moet doen daar. Ik ben bang dat ze me dom vinden”, zegt zo’n jongen. Van der Spek vertelt dit verhaal op de website van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Daar promoveerde hij 15 oktober op het proefschrift De staat en het delinquente kind: een politiek-filosofische analyse van de wetgevingsgeschiedenis van en straftoemeting in het jeugdstrafrecht.
Machtspraktijk
Rechters, officieren van justitie en gedragsdeskundigen willen jongeren helpen, maar jongeren beleven datzelfde systeem soms heel anders, zegt Van der Spek. “Als je er niet aan blootstaat, vergeet je dat element van macht snel. Maar de jongeren voelen dat als eerste”, zegt hij op de EUR-website. Hij onderzocht het jeugdstrafrecht als machtspraktijk.
Mantel der liefde
Op dat punt is in de afgelopen honderd jaar veel veranderd. Rond 1900 ontstond het jeugdstrafrecht vanuit het idee dat delinquente kinderen extra bescherming verdienen. Pieter Cort van der Linden, minister van Justitie in het kabinet Pierson-Goeman Borgesius, vond dat misstappen van jeugdigen nog met ‘de mantel der liefde’ moesten worden bedekt. Van der Spek constateerde dat rond 1990 dat beeld begint te kantelen. “Het delinquente kind wordt steeds meer als mondige, bijna volwassen persoon voorgesteld. Je kunt je afvragen of het jeugdstrafrecht sindsdien is vergeten dat het voor jeugdigen was bedoeld.”
Verstandelijke beperking
Het wordt dan een machtsstrijd. Het systeem verwacht dat een jongere kan uitleggen wie hij is en wat hij nodig heeft, maar jongeren zelf in het systeem – waaronder relatief veel met een licht verstandelijke beperking – passen daar niet in.
Andere werkelijkheid
Van der Spek is werkzaam bij stichting Halt en kent de jongeren in jeugddetentie. Voor zijn onderzoek sprak hij met hen en met jeugdstrafrechtprofessionals, en ontdekte ook een andere werkelijkheid. In een zaak hadden rapporteurs van de rechter gebeld met de mentor van de jongere, met wie hij geen goede band had. “Hadden ze maar mijn tekenleraar gebeld, dan hadden ze een positiever verhaal gehoord”, zo zei de jongere. Op die manier herkennen jeugdigen zich niet in het beeld dat het systeem van hen schetst.”
Gelijkwaardige stem
Rechters baseren hun oordeel te veel op professionals die jeugdige criminelen onderzoeken en te weinig op hun beste vrienden of die ‘tekenleraar’. Van der Spek: “Geef zulke mensen een gelijkwaardiger stem.”
