Het portretrecht wordt geregeld in de artikelen 19-21 Auteurswet en artikel 8 van het Europees Verdrag voor de rechten van de Mens. Hierbij wordt een afweging gemaakt tussen de vrijheid van meningsuiting en het recht op privacy.
Volgens de site auteursrecht.nl hangt het voor de vraag of iets een portret is af of iemand herkenbaar afgebeeld is. Niet alleen de gelaatstrekken zijn van belang, ook een typerende lichaamshouding, bepaalde attributen of de omgeving kunnen een rol spelen. Zelfs als het gezicht van de geportretteerde onherkenbaar is gemaakt, maar de identiteit van een persoon uit andere aspecten valt af te leiden, kan er toch sprake zijn van een portret in de zin van het auteursrecht. Twee arresten die leuk zijn om te benoemen en die relevantie vertonen met het begrip portret zijn het arrest HR Verstappen en het arrest HR Cruijf
HR Verstappen
In dit arrest ging het om een lookalike van Max Verstappen in een filmpje van Picnic. Een lookalike van Max Verstappen bezorgt in een filmpje, rijdend in een Picnic-bestelwagen boodschappen in een raceoutfit. Max Verstappen (die overigens een sponsordeal heeft met Jumbo) heeft bezwaar gemaakt tegen het Picnic-filmpje. De Hoge Raad heeft op 22 april 2022 bepaald dat een lookalike onder omstandigheden kan worden aangemerkt als een portret. Dat is het geval indien de uitgebeelde persoon in de lookalike wordt herkend en deze herkenning door bijkomende omstandigheden is vergroot, bijvoorbeeld door het gebruik van bepaalde kleding zoals een raceoutfit. Dat het publiek begrijpt dat het om een lookalike gaat is verder niet van belang, aldus de Hoge Raad. Dat het om een parodie gaat is niet van belang voor de vraag of een afbeelding een portret is.
In opdracht of niet?
Het portretrecht is geregeld in de artikelen 19-21 van de Auteurswet. Deze wetten maken onderscheid tussen twee verschillende situaties, namelijk dat van een portret dat in opdracht is gemaakt en dat niet in opdracht is gemaakt.
In opdracht
Er is toestemming van de afgebeelde persoon nodig in het geval een portret in opdracht is gemaakt, ook al heeft de maker auteursrecht. De geportretteerde mag wel een paar kopieën maken voor zichzelf, familie en vrienden. Beperkt gebruiken voor niet commerciële publicaties mag, zolang het maar duidelijk is wie de fotograaf is en dit is vermeld. Als de publicaties commercieel zijn heeft de geportretteerde toestemming nodig van de fotograaf, maar dat klinkt ook wel logisch, aangezien de fotograaf hiervoor arbeid heeft geleverd . Dit betekent dat derden, dus mensen die niet de fotograaf zijn en ook niet de geportretteerde, zowel toestemming aan de fotograaf als aan de geportretteerde moeten vragen.
Niet in opdracht
In beginsel mag een portret dat niet in opdracht is gemaakt vrij gepubliceerd worden. Een uitzondering is als de afgebeelde persoon een ‘redelijk belang’ heeft om zich te verzetten tegen de publicatie van zijn/haar portret. Menig jurist zal zich dan afvragen wat een ‘redelijk belang’ inhoudt. Met redelijk belang wordt vaak gedoeld op een privacybelang of een financieel belang. De rechter beslist welk belang prevaleert, dat van de publicatie of het redelijk belang van de afgebeelde persoon.
In de openbare ruimte is het wel toegestaan meestal om foto’s te maken, zonder toestemming van personen te vragen die toevallig in beeld komen. Vooralsnog kan het wel verschillen per situatie, zoals juristen altijd zeggen. Een groot verschil is een foto in een winkelstraat waar je toevallig op staat of een foto in een zwembad. Het is altijd aan te raden om bij twijfel toestemming te vragen van de geportretteerde.
HR Cruijf
In het arrest van 14 juni 2013 heeft de HR bepaald dat voor openbaarmaking van een portret niet vereist is dat de geportretteerde toestemming geeft. De HR zegt verder dat personen die door hun beroepsuitoefening bekendheid genieten, ook commerciële belangen gemoeid kunnen zijn bij de openbaarmaking van hun portret. In dit arrest zegt de HR verder dat artikel 8 van het EVRM zowel de morele als de commerciële belangen van de geportretteerde beschermt. Tot slot heeft de HR aangegeven dat als het vaststaat of onbetwist is dat een redelijke vergoeding is aangeboden, bijkomende omstandigheden nodig zullen zijn die moeten aangeven dat openbaarmaking jegens de geportretteerde onrechtmatig is.
Conclusie
Ik begon dit artikel met de vraag wat je kunt doen als je zomaar op een foto staat. In het kort is het antwoord: niets. Als de foto in het openbaar is gemaakt hangt het af van de omstandigheden van het geval. Je kan natuurlijk de persoon aanspreken die de foto heeft gemaakt en als die een beetje vriendelijk is word je uit de foto verwijderd.
