Het recht dreigt verstikt te worden door de politiek. Dat leek zo’n beetje de boodschap van de conferentie ‘Recht en politiek’die afgelopen vrijdag 31 oktober werd gehouden in het Universiteitsmuseum in Utrecht. In een expositiezaal – te midden van informatieborden over angstzweet, deodorant, mobiele telefoons en bananen – luisterden ruim dertig studenten en academici naar wat experts als Alex Brenninkmeijer te zeggen hadden over de verhouding tussen recht en politiek.
Dramademocratie
Voormalig Nationale ombudsman Brenninkmeijer, tegenwoordig lid van de Europese Rekenkamer, waarschuwde tegen de ‘dooddoener’ dat de politiek het primaat zou moeten hebben binnen de trias politica. “De trias is een systeem”, aldus Brenninkmeijer. “Politiek moet bedreven worden met de gedachte in het achterhoofd dat de wetgever begrensd is. Een kritische rechterlijke uitspraak wordt makkelijk gepareerd met de opmerking: ‘Rechter, nu bedrijft u politiek.’ Maar het is doodnormaal dat de rechter af en toe zegt: ‘Dit kan niet’. Zo zit een goed systeem in elkaar.”
Internationalisering, europeanisering en decentralisatie zijn volgens Brenninkmeijer ontwikkelingen die tot gevolg hebben gehad dat er een ‘grote leegte’ is ontstaan in Den Haag, terwijl er tegelijkertijd een ‘onwaarschijnlijke media-aandacht is voor Den Haag’. Daardoor worden allerlei niet-politieke onderwerpen op het Binnenhof gepolitiseerd. “De media en de dramademocratie…”, merkte Brenninkmeijer smalend op, tot amusement van de aanwezigen.
Afpissen
Een zo’n onderwerp dat wordt gepolitiseerd, is het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg – u weet wel, dat orgaan van de Raad van Europa (47 lidstaten) dat toeziet op de toepassing van het Europees verdrag voor de Rechten van de Mens en dat u natuurlijk niet verwart met het hoogste rechterlijke orgaan binnen de Europese Unie (28 lidstaten), het Europese Hof van Justitie in Luxemburg. Onder andere de Britse premier Cameron heeft de kritiek geuit dat het EHRM te zeer inbreuk zou maken op nationale soevereiniteit. Onzin, volgens Egbert Myjer, voormalig rechter bij dat hof. Fijntjes wees hij erop dat 98% van de Nederlandse en Engelse klachten bij het EHRM niet ontvankelijk wordt verklaard. Het aantal zaken dat overblijft is weinig spectaculair. “Tussen 1952 en nu hebben er 142 zaken tegen Nederland gediend, waarvan het Hof slechts in 84 gevallen een schending door de Nederlandse staat vaststelde.”
Politici zouden volgens Myjer wel wat voorzichtiger mogen zijn. Ze zouden moeten inzien ‘dat ze met het Hof een juweeltje in handen hebben, dat ze niet zomaar moeten afpissen’. Het EHRM is bovendien hard nodig, bijvoorbeeld bij zaken waarin mensen worden afgevoerd naar geheime gevangenissen om daar op de meest vreselijke manieren te worden ondervraagd. “Geen enkel land heeft ooit toegegeven een geheime gevangenis te hebben. Een internationale rechter kan in zo’n geval het tegenwicht bieden dat ontbreekt op nationaal niveau.”
Maar zelfs afgezien van casus met zulke extreme mensenrechtenschendingen, is het Hof tegenwoordig hard nodig om de idealen van de rechtsstaat hoog te houden. Meyjer wees op drie recente zaken waarin een lid van het hoogste rechterlijke college van een lidstaat zich gedwongen zag een klacht in te dienen tegen zijn eigen lidstaat. Leden uit het publiek schreven naarstig mee; het ging om de zaken Harabin tegen Slowakije uit 2013, Volkov tegen Oekraïne uit 2013 en om Baka tegen Hongarije uit 2014.
Constitutionele vernieuwing
Na een sfeervolle lunch in de kassen van de hortus bij het museum spraken Nick Huls (Universiteit Leiden), Christiaan de Jongste (Houthoff Buruma) en Karsten Meijer (Universiteit van Tilburg). De laatste pleitte voor constitutionele vernieuwing, waarover hij op 4 december aanstaande ook een evenement in de Eerste Kamer organiseert. Wie weet worden er daar creatieve manieren bedacht waarop de rechtstaat – met de nadruk op recht – blijvend beschermd kan worden tegen al te veel politiek.
