Onze democratische rechtstaat is het luxe verwarmde zwembad waarin alle Nederlandse juristen rondzwemmen. Hoe zorgen we ervoor dat hij niet verandert in een kille salmonellavijver? Afgelopen donderdag werd in de zaal van de Eerste Kamer over die vraag een evenement georganiseerd. Op de 75 zetels namen 75 jonge juristen plaats die geacht werden via de interruptiemicrofoon te reageren op pitches van twaalf prominente sprekers. Onderwerp: de rechtstaat van de toekomst.
De aanwezige jonge promovendi, advocaten, politici-in-de-dop en studenten deden naar hartenlust mee met het debat. Telkens wanneer dagvoorzitter Jim Stolze daar ruimte voor gaf, trad een van hen naar voren om een vraag te stellen. Zij werden dan nagetekend door het artistieke duo Beeldvormers. Wie even weg wilde dromen had daar volop de ruimte toe, want de zaal van de Eerste Kamer is adembenemend. De comfortabele groene bankjes, de prachtig beschilderde muren, de geschiedenis van de republiek op het hoge plafond, het gigantische schilderij van koning Willem II… Dat laatste werd overigens geschilderd, daar wees de Leidse hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans op, nádat de macht van de Koning in 1848 danig was ingeperkt. Symbolisch voor de machtsstrijd van toen dus. Willem II zou over de gift aan de Eerste Kamer gezegd hebben: “Zo blijf ik altijd bij u.”
Do’s & don’ts
De dag werd geopend door de voorzitter van de Eerste Kamer, Ankie Broekers-Knol. Zij noemde het een ‘zorgelijke ontwikkeling’ dat er steeds meer gebruik wordt gemaakt van zogenaamde kaderwetgeving, erg algemene wetten waarvan de inhoud nader wordt ingevuld in Amvb’s of ministeriële besluiten. Op die manier ontsnappen allerlei regels aan parlementaire toetsing. Aan de jonge deelnemers van de dag gaf ze mee: “Onderzoek alles, maar behoud het goede. Verlaat het pand als ambassadeur van de democratische rechtstaat!”
Hoogleraar mensenrechten en voormalig minister van Justitie Ernst Hirsch-Ballin sprak over het Italiaanse eiland Lampedusa. Het heeft 6000 bewoners en ligt dichter bij Tunesië dan bij Italië. Talloze vluchtelingen proberen via het eiland naar Europa te reizen. Volgens Hirsch-Ballin bestaat er geen eenduidig antwoord voor hoe wij daarmee moeten omgaan. “Er zijn wel do’s en don’ts.” Je mag mensen niet laten verdrinken terwijl je toekijkt, en ook mag je mensen niet terugsturen naar een land waar zij hun leven niet zeker zijn (het verbod op non-refoulement). We moeten wel het Vluchtelingenverdrag respecteren en ervoor zorgen dat onze asielprocedure niet te lang duurt. Hirsch-Ballin vroeg retorisch: “Zouden politici niet ook draagvlak voor migratie moeten verbeteren?”
Van Trans-Atlantische stoomboot naar online
Gedurende de dag passeerden allerlei innovatievoorstellen de revue. De Utrechtse hoogleraar bestuursrecht Mark Bovens pleitte voor een ‘burgerschapsverlof’; politiek zou dan voor één ambtstermijn bedreven worden door burgers uit de samenleving, die voor de duur van hun ambt hun oude salaris doorbetaald krijgen. Dankzij een terugkeergarantie naar de oude baan zouden we wachtgeldregelingen meteen kunnen afschaffen. Voermans presenteerde zijn ‘Grondwetwiki’; een online, interactieve tool waarin iedereen voorstellen kan doen voor een nieuwe grondwet. Maurits Barendrecht (hoogleraar privaatrecht aan de Universiteit van Tilburg) stelde voor procedureregels – ‘ouderwets als de Trans-Atlantische stoomboot’ – overboord te gooien en sprak over digitale geschilbeslechting die hij met HiiL ontwikkelt. Voormalig Nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer, tegenwoordig lid van de Europese Rekenkamer, liet in reactie op een vraag vallen vóór afschaffing van de Eerste Kamer te zijn, mits rechters in de toekomst aan de grondwet zouden mogen toetsen. Al voegde hij toe dat het hem politiek niet haalbaar leek.
Maar niet iedereen stond te trappelen om te vernieuwen. Volkskrantjournalist Kustaw Bessems droeg een kleurrijk verhaal voor, waarin hij ‘mevrouw De Grondwet’ ontmoette en haar ernstig afraadde mee te gaan in het ongenuanceerde mediacircus. De Grondwet hoeft niet mediageniek te zijn, vindt hij. De Tilburgse hoogleraar recht en informatisering Corien Prins waarschuwde bovendien voor technologie, omdat die onze privacy ernstig in het geding kan brengen. Volgens haar is in onze ‘netwerksamenleving’ de scheiding tussen overheid en bedrijfsleven flinterdun. “Onder omstandigheden zal de politie alle gegevens van mijn Bonuskaart mogen inzien”, lichtte ze toe.
Rechtstaat beschermt middelmatigheid
De dag werd afgesloten door Rik Torfs, hoogleraar in het Belgische Leuven en een begenadigd retoricus. Tot genoegen van het publiek noemde hij zich ‘een groot tegenstander van de moraal’. Problematisch ervaart hij de neiging alles te verbieden dat niet leuk is – die leidt tot boring perfection. Hij vindt de rechtstaat juist een ‘hoeder van de mediocriteit’, en benadrukte dat de rechtstaat er is voor de minder geslaagden, ja voor hen die slecht zijn. Hoewel zijn betoog vele lachsalvo’s aan de jonge juristen ontlokte, ontging de strekking hen niet, zo bleek tijdens de geanimeerde borrel na afloop. Dat is maar goed ook, want zij zullen allemaal een reactie moeten schrijven op de pitches, die worden gepubliceerd op nederlandrechtsstaat.nl. Binnenkort zijn daar ook filmpjes van alle sprekers bekijken. Zodat onze staat er nog lang een van recht en democratie mag blijven.
