“De advocatuur riskeert daarmee een aanzienlijke blinde vlek,” meent Van Domselaar, hoogleraar Rechtsfilosofie en Beroepsethiek voor Juristen aan de Universiteit van Amsterdam: “De advocatuur ziet als professionele rechtsstaatwatcher mogelijk zichzelf over het hoofd als een van de centrale instituties en actoren die een cruciale rol spelen bij de versterking en de verzwakking van de rechtsstaat. Paradoxaal genoeg worden, veelal ook uit naam van de rechtsstaat, rechtsstatelijke waarden geschonden.”
Ze doelt daarmee onder meer op het meegaande gedrag van sommige Amerikaanse advocatenkantoren na de aanvallen van president Trump op de advocatuur. Daarover heeft Jan Leliveld (advocaat bij van Doorne en bestuurslid van Lawyers for Lawyers) gezegd: “Voor Nederland geldt dat de waarborgen hiertegen zwak zijn. Onze nationale regels bieden weinig houvast.”
Rechtsbedeling
Van Domselaar meent daarom dat het “in deze tijden van rechtsstatelijk verval” belangrijk is om stil te staan bij de vraag hoe de advocatuur zelf, dus van binnenuit, de rechtsstaat kan versterken. “Mijn eerste gedachte is om, naar het voorbeeld van de Engelse en Australische gedragscodes voor advocaten, rechtsstatelijkheid – de verantwoordelijkheid voor een goede rechtsbedeling daarbij inbegrepen – als kernwaarde in de Advocatenwet en gedragsregels op te nemen. De kernwaarde rechtsstatelijkheid verlangt dat iedere advocaat handelt op een wijze die de rechtsstaat dient – dus in overeenstemming met de letter, maar ook met de geest van de wet.”
De advocatuur kent nu vijf kernwaarden: onafhankelijkheid, partijdigheid, deskundigheid, integriteit en vertrouwelijkheid. Rechtsstatelijkheid als kernwaarde biedt volgens Van Domselaar aan individuele advocaten een steun in de rug. “Bijvoorbeeld bij de cliëntselectie. Of in de situatie dat een cliënt het recht vooral lijkt te zien als een te omzeilen obstakel, financieel risico, of als instrument dat uitsluitend voor eigen doeleinden moet worden benut.”
Het tweede voorstel van Van Domselaar gaat over het bevorderen van het rechtsstatelijk DNA op de werkvloer van advocatenkantoren. “Want, laten we niet naïef zijn: voor een individuele advocaat is streven naar rechtsstatelijkheid geen sinecure … Denk aan groupthink. Aan tunnelvisie, aan ethische afstomping door professioneel jargon. Aan welbewuste collectieve onwetendheid.” Nodig is volgens Van Domselaar daarom wat ook wel een ‘ethische infrastructuur’ wordt genoemd: een verzameling van formele en informele waarborgen die de individuele advocaat stevig ondersteunt bij het naleven van rechtsstatelijke en beroepsethische waarden.
Verantwoording afleggen
Van Domselaar constateert verder dat advocaten anderen rechtsstatelijk de maat nemen, maar zelf minder de traditie kennen van verantwoording afleggen naar buiten toe. “Hoe ziet de landsadvocaat bijvoorbeeld zijn bijzondere rechtsstatelijke rol als het gaat om de rechtsbescherming van burgers tegenover de overheid? Hoe ver mogen advocaten, rechtsstatelijk beschouwd, gaan in de belangenbehartiging van cliënten in de procespraktijk? En, maakt het hierbij nog uit of de cliënt een groot bedrijf is of een kwetsbare burger? Wat is de rol van de advocatuur bij de waarheidsvinding?”
Het staat voor Van Domselaar buiten kijf dat de plicht tot publieke verantwoording voor de advocatuur moet worden begrensd door de geheimhoudingsplicht en door zelfregulering. “Die begrenzingen mogen echter niet worden gebruikt als schild of rookgordijn tegen kritische vragen uit bijvoorbeeld de journalistiek of de wetenschap, zeker niet wanneer het gaat om zaaksoverstijgende rechtsstatelijke kwesties die het functioneren van de advocatuur zelf betreffen.”
