Wie in de jaren zeventig een eenvoudig arbeidershuisje in een willekeurige grote stad kocht en vijftig jaar op z’n plek bleef, zit tegenwoordig zomaar op een miljoen euro. Mede dankzij de geëxplodeerde vastgoedprijzen in Nederland zijn nalatenschappen steeds waardevoller geworden. Maar die grotere vermogens zijn zeker niet de enige reden dat er steeds vaker gevochten wordt om de erfenis, zegt Lucienne van der Geld, directeur van Netwerk Notarissen, raadsheer-plaatsvervanger bij het gerechtshof Den Haag en docent bij de Radboud Universiteit.
“Het gaat lang niet altijd om geld; geld staat symbool voor andere dingen”, stelt ze. “Een stukje erkenning, bijvoorbeeld. Veel mensen vechten om principes, niet om geld. Een erfenis van 10.000 euro levert niet per se minder gedoe op dan eentje van één miljoen. Sterker nog: die van 10.000 euro kan veel meer ruzie veroorzaken.”
Onderstroom
Dat er steeds meer erfenisruzies zijn, ziet ook Annette van Riemsdijk, advocaat, voorzitter van de Stichting Nalatenschapsmediation (SNM), raadsheer-plaatsvervanger bij het gerechtshof Den Bosch en nalatenschapsmediator. In laatstgenoemde rol probeert Van Riemsdijk familieruzies over de erfenis te beslechten vóórdat er een rechter aan te pas moet komen. “Mijn ervaring is dat er weinig tot geen gevallen zijn waarin dat niet kan lukken. Je lost nooit alle conflicten op, maar wel 80 tot 90 procent.”
Nalatenschapsmediation heeft slechts deels van doen met juridische aspecten, vertelt ze. De juridische afwikkeling noemt ze de “bovenstroom”. Maar er is ook een onderstroom: “Die is immaterieel. Dan gaat het om emoties, verdriet, rouw, erkenning.” Beide stromingen moeten dezelfde kant opgaan, legt Van Riemsdijk uit. Is dat niet het geval? “Dan ligt de boot stil en stokt de afwikkeling van de erfenis. Met als gevolg: stress, gedoe, en uiteindelijk ruzie.”
Samengestelde gezinnen
Wat het er niet makkelijker op maakt, is de opmars van de samengestelde gezinnen. Stiefouders, bonuskinderen, hertrouwde partners en kroost uit tweede leg; het is allemaal aan de orde van de dag. En daar is het erfrecht lang niet altijd op berekend, zegt erfrechtadvocaat Eelco Anink van De Boorder Advocaten, tevens voorzitter van de Vereniging Erfrecht Advocaten Nederland (VEAN). “Het erfrecht gaat eenvoudigweg uit van ‘de volgende generatie’, maar familieverhoudingen zijn losser dan vroeger. Kinderen uit eerste leg botsen bijvoorbeeld vaak met de nieuwe partner van hun vader of moeder. Complexiteit in de familiesituatie is een veelvoorkomende bron van conflict.”
Van Riemsdijk herkent dat beeld maar al te goed, en ziet in de praktijk ook vaak conflicten ontstaan in samengestelde gezinnen. “Zeker als de erflater geen testament heeft waarin alles goed is geregeld.” Zo komt het voor dat vermogens onverwacht naar pas aangetrouwde nieuwe partners gaan die stukken jonger zijn dan de kinderen die dachten dat ze zouden erven. Van Riemsdijk: “Dan zie je gevoelens van onrechtvaardigheid bij de kinderen: ‘Dit is toch niet eerlijk?’ Mensen verhouden zich emotioneel tot geld en de nalatenschap.”
23 jaar
Het huidige erfrecht stamt uit 2003 en is met z’n 23 jaar dus nog tamelijk jong. Toch sukkelt het alweer achter de maatschappelijke realiteit van vandaag de dag aan, constateert Van der Geld. “Er zitten aannames en gedachten in dat erfrecht die in 1999, toen de wet werd aangenomen, heel normaal waren, of misschien zelfs al een klein beetje ouderwets, maar die nu echt achterhaald zijn.”
Zo gaat het erfrecht uit van rechttoe-rechtaan-gezinnen met een sterke, traditionele familieband. Maar die familiebanden worden juist steeds losser, ziet Van der Geld. “Het is nu veel minder ongewoon dan vroeger om je eigen familie voor de rechter te dagen. Vroeger gebeurde dat nauwelijks. Nu moet de rechter steeds vaker aan familieconflicten te pas komen.”
Redelijkheid en billijkheid
Dat het huidige erfrecht nog redelijk jong is, maakt dat zich geregeld situaties voordoen waarover weinig tot geen jurisprudentie is, vertelt Anink. “Er is nog veel niet uitgekristalliseerd.” De advocaat vertelt over de nasleep van de Beuningse martelmoord uit 2015. Een man doodde zijn echtgenote, maar vond niet dat hij onwaardig was om van haar te erven, want hij had alleen tbs opgelegd gekregen en geen straf. Kortom: hij was niet strafrechtelijk veroordeeld, zo betoogde de man. In navolging van het hof oordeelde de Hoge Raad eind 2024, bijna tien jaar na dato, dat de man, ondanks dat hij geen straf had gekregen, niet kon erven – omdat dit naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is.
Dat redelijkheid en billijkheid langzaamaan hun ingang vinden in erfrechtelijke kwesties, vindt Anink een goed teken. “Soms leidt strikte toepassing van erfrechtelijke regels tot een onredelijk resultaat. Het is goed dat de rechter dan corrigeert.” Anink herinnert zich de casus waarbij er een concept-testament lag dat nog niet ondertekend was – de cliënt was vlak voor de afspraak met de notaris overleden. “Wat moest nu prevaleren, de vorm of de inhoud?” De rechter bepaalde dat de erflater overduidelijk had bedoeld om dat testament te ondertekenen en na zijn dood in werking te laten treden, dus de letter van de wet – een ongetekend testament is formeel nog niet geldig – hoefde niet te worden gevolgd. “Want het recht kent juist voor uitzonderlijke situaties een correctie: de redelijkheid en billijkheid, rechtspraak als maatwerk.”
Onterven
Wanneer er om de afwikkeling van een erfenis wordt gevochten, gaat het dikwijls om onterfde kinderen die hun legitieme portie opeisen. Dat komt veel vaker voor dan voorheen, weet Anink, “want we zien best wel wat ontervingen voorbijkomen. Meer dan vroeger.” Hij spreekt geregeld cliënten die er zojuist achter zijn gekomen dat ze onterfd zijn – doorgaans is dat pas op het moment iemand is overleden. “Ik zie wat het met mensen doet als ze onterfd zijn. Het is heel heftig.”
De legitieme portie opeisen is voor hen een laatste strohalm om nog wat erkenning te krijgen, of om leed uit het verleden te compenseren, merkt de advocaat. “Het heeft iets troostends.” Tegelijkertijd levert het opeisen van ‘de legitieme’ in de praktijk erg veel juridische procedures op, zegt Van der Geld. Zij is dan ook in de meeste gevallen voor afschaffing ervan: “Het erfrecht is niet bedoeld als genoegdoening voor leed uit je kindertijd. Als jou leed of onrecht is aangedaan, zijn daar andere wetboeken voor.”
‘Succesvol’
Aan het onterven van je kind gaat een lang proces vooraf, vertelt Van der Geld. “Het is niet een keuze die je even op zaterdagmiddag maakt.” Het kan betekenen dat iemand het opgeeft – ‘het komt niet meer goed’ – maar onterven kan paradoxaal genoeg ook een gevolg zijn van een succesvol leven van het kind.
Anink vertelt over een vrouw die er na de dood van de langstlevende ouder achter kwam dat ze onterfd was, en dat haar zus alles kreeg. “Met als argument: jij bent al succesvol, je zus niet, dus die kan wel wat extra geld gebruiken.” Dat is uit te leggen als een ‘goede bedoeling’, maar zo wordt het in de praktijk niet opgevat, ziet Anink. “Het is alsof je een arm afsnijdt, ook al is het goed bedoeld.”
Rotverhalen
Van Riemsdijk maakte een soortgelijke casus mee in haar praktijk. Ze werd eens gebeld door een vrouw die in de krant had moeten lezen dat haar moeder was overleden. Ze probeerde haar broers te bellen, maar was door iedereen geblokkeerd. Moeder was zelfs al begraven – ze had geen kans gehad om afscheid te nemen. Als klap op de vuurpijl bleek ze te zijn onterfd – en ze had geen idee waarom dit allemaal was gebeurd.
“Ik heb toen beide broers gesproken”, memoreert de nalatenschapsmediator. “Eén wilde aan tafel komen, de ander niet. Wat bleek nu: die dame bleek heel succesvol te zijn in haar leven, en dat konden de beide schoonzusjes – de ‘koude kant’ – niet hebben. Die hadden haar jarenlang achter haar rug zwart gemaakt tegenover de beide broers en moeder. Rotverhalen verteld. Met als gevolg die onterving en het uit elkaar vallen van het gehele gezin. Alleen maar omdat ze succes had.”
Gunfactor
Dat erfgenamen elkaar zwartmaken of zelfs wilsonbekwaam en onbetrouwbaar laten lijken, komt helaas wel vaker voor, vertelt Van Riemsdijk. In erfrechtelijke conflicten gaat er nogal eens wat modder over en weer. “Broers en zussen die elkaar ervan betichten ‘niet goed’ te zijn.” Eenmaal in gesprek met de ‘tegenpartij’ blijkt dat dan vaak best mee te vallen. “Je moet er als erfgenamen met elkaar uitkomen, dus je moet elkaar ook iets gunnen. Wederzijds begrip vragen werkt heel sterk.”
Bij families die onderling ruzie hebben, gaat ze dan ook op zoek naar de gunfactor. “Dan begin ik bijvoorbeeld met: ‘wat fantastisch dat jullie hier allemaal zitten met goede intenties’.” Want ondanks dat er gedoe is, komen families doorgaans wel aan tafel om het op te lossen. “Door dat te benoemen, vergroot je de handelingsruimte. Als je je gehoord voelt en ruimte voelt, gaat er druk van de ketel.”
Vervreemd
Van Riemsdijk herinnert zich een geval waarbij één van de erfgenamen al lange tijd geleden naar Amerika was verhuisd. De afwikkeling van de erfenis verliep stroef en er werd vanuit Amerika een blik advocaten opengetrokken. “Stapels processtukken, allemaal heel ingewikkeld.” De rechter verwees de familie door naar een mediator. “Dus ik belde dat familielid in Amerika op: neem nou één keer de moeite om naar Nederland te komen.”
Na veel vijven en zessen kwam de in Amerika woonachtige erfgenaam naar Nederland voor een gesprek. Van Riemsdijk was op alles voorbereid, behalve op wat er gebeurde. “Die familie zag elkaar voor het eerst sinds járen weer in mijn kantoor, viel elkaar huilend in de armen, en het conflict was op slag opgelost. Ze waren gewoon totaal van elkaar vervreemd. De afstand en het computerscherm weghalen, dat was alles wat nodig was.”
Perzisch tafelkleed
Dat problemen soms zichzelf oplossen, maakte ook Van der Geld mee als notaris. Ze vertelt over een kwestie waarbij een zoon, die altijd in huis was blijven wonen bij de ouders, na het overlijden van die ouders weigerde dat huis op korte termijn te verlaten. “De andere broers en zussen vonden het voorlopig prima, want hij had die ouders ook netjes verzorgd. Maar hij zou dat huis uiteindelijk nooit kunnen betalen.”
Na enige tijd bleek dat de man allerminst aanstalten maakte om eigen woonruimte te regelen. “Maar de erfenis moest wel worden afgewikkeld, en daar hoorde bij dat de woning werd verkocht.” De broers en zussen nodigden alvast een taxateur en een fotograaf uit voor een advertentie op Funda. “Toen ik de foto’s zag, bleek dat die man in letterlijk elke ruimte demonstratief midden in de kamer was gaan zitten. De foto van de woonkamer is me bijgebleven: een ouderwets ingerichte woonkamer, met die man bokkig aan tafel, z’n ellebogen diep in het Perzisch tafelkleed gedrukt.”
Van der Geld werkte allerlei scenario’s uit en nodigde alle broers en zussen uit op kantoor om het conflict op te lossen. “Ik hield rekening met een gang naar de rechter.” Iedereen deed z’n zegje – het duurde wel anderhalf uur – behalve de man waar het om ging. “Dus ik vroeg hem wat hij ervan vond. Toen stond hij op en kondigde hij ineens aan dat hij een week daarvoor getrouwd was en bij die vrouw zou intrekken – probleem opgelost.”
Meehuilen
Lang niet elk probleem lost echter zichzelf op, weet Anink. Hij ziet de druk op de advocatuur en de rechterlijke macht door erfrechtelijke kwesties oplopen. “De rol van de erfrechtadvocaat is: richting geven en je cliënt eerlijk voorlichten over een reële uitkomst. Niet meehuilen en het conflict versterken.” Anink vindt de erfrechtadvocaat dan ook vooral een filter tussen de erfgenaam en de rechter. “Want het is vaak beter om ruzies buiten de rechter om op te lossen. De weg naar de rechter is kostbaar en lang, en we moeten geen conflictkatalysator zijn.”
Als een erfrechtelijk geschil dan toch bij de rechter terechtkomt, ziet Anink nog wel ruimte voor verbetering. “De wetgever zou werk kunnen maken van vereenvoudiging door alles rondom erfrechtelijke kwesties te laten behandelen bij een specialistische erfrechter.” Nu zijn er nog allerlei verschillende loketten en gaat er veel tijd verloren aan procesmatigheden, schetst hij. “Maar juist als het om erfenissen gaat, wil je elkaar niet het leven zuur kunnen maken op procedurele gronden. Geef ons één type erfrechter die het hele materiële geschil kan beslechten.”
Voorkomen
Dat voorkomen beter is dan genezen, onderschrijven Van Riemsdijk en Van der Geld. Zij adviseren beiden om niet pas ná het overlijden van de ouders, maar juist in het stadium daarvoor al als familie rond de tafel te zitten om afspraken te maken. Bij Van Riemsdijk is daarvoor ‘pre-nalatenschapsmediation’ mogelijk. “Als je gedonder voelt aankomen zodra je er niet meer bent, bespreek het dan van tevoren.”
“Oefenen in verdelen, dat doen we te weinig”, bevestigt Van der Geld. “De erfenis is in Nederland traditioneel erg privé, je spreekt er met niemand over, zelfs niet met je kinderen. Maar het is waardevol om het er juist wel bij leven met je kinderen over te hebben.” Doe je dat niet, en het testament bevat bepalingen die voor iemand verrassend zijn, dan levert dat namelijk maar al te gauw gedoe op. “Het Brabantse gezegde luidt niet voor niets: als je goed bent met je familie, dan hebben jullie zeker nog nooit gedeeld.”
Anti-vechterfenisclausule
Een gouden tip voor erflaters die ten koste van alles een vechterfenis na hun dood willen voorkomen, heeft Van der Geld tot slot ook: een anti-vechterfenisclausule in je testament. “Ik noem het ook wel de routekaart bij escalatie.” In zo’n clausule leg je vast hoe lang de afwikkeling in goed overleg mag duren. “En wat de oplossing wordt als de kinderen voor die deadline geen overeenstemming bereiken.”
Een elegante oplossing? Wellicht, maar Anink waarschuwt wel: “Mensen willen steeds vaker over hun graf heen regeren.” Dat hoeft geen probleem te zijn, maar dan moet het testament wel glashelder en ondubbelzinnig zijn. “Want er komt vaak gesteggel over hoe de erflater het nu precies heeft bedoeld. Kijk, als mensen willen vechten over de erfenis, dan kunnen ze altijd vechten over de erfenis. Maar je moet ze geen kans voor open doel geven.”
