Je bent als advocaat of jurist getraind in het beheersen, beperken en uitsluiten van risico’s, maar zelden staan we stil bij de vraag of dit wel het gewenste effect heeft. Zijn we niet te obsessief bezig met indekken en afdekken? Deze column gaat over het risico van al die dichtgetimmerde contracten, protocollen en andere beschermingsconstructies. Uiteindelijk hebben we te maken met menselijk gedrag en het Peltzman-effect laat ons zien hoe dat werkt.
Het Peltzman-effect
Het Peltzman-effect (vernoemd naar econoom Sam Peltzman) houdt in dat hoe veiliger mensen zich wanen door regels, waarborgen of toezicht, des te onverstandiger of onvoorzichtiger ze gaan handelen. Wie zich beschermd voelt, let minder op. Waakzaamheid maakt plaats voor gemakzucht. Oorspronkelijk werd dit effect door Sam Peltzman vastgesteld bij verkeersveiligheid, maar inmiddels wordt dit als een algemeen psychologisch fenomeen erkend. Het gevolg hiervan is dat het beoogde beschermingseffect deels of zelfs volledig teniet wordt gedaan.
Een paar alledaagse voorbeelden:
-
- Fietsers met een helm rijden vaak harder en nemen scherpere bochten. De helm vergroot het gevoel van onkwetsbaarheid.
- Bestuurders van auto’s met rijhulpsystemen zijn in veel gevallen geneigd tot minder alert rijgedrag onder het motto: “De auto corrigeert wel.’’
- Wie cholesterolverlagende pillen slikt, kan de verleiding soms niet weerstaan om ongezonder te gaan eten onder het motto: “Ik ben toch beschermd.”
- Gebruikers van antivirussoftware klikken om dezelfde reden makkelijker op dubieuze links.
- De daadwerkelijke productkwaliteit of dienstverlening van bedrijven wordt soms minder als ze over een keurmerk of certificaat beschikken. De focus wordt dan verlegd naar het behoud van de kwalificatie.
De logica is steeds dezelfde: hoe veiliger het voelt, hoe minder zorgvuldig men handelt.
Het Peltzman-effect in de juridische praktijk
Ook in de juridische praktijk vinden we het Peltzman-effect overal terug: zoveel mogelijk vastleggen en dichttimmeren om een gevoel van controle te krijgen met soms een tegenovergesteld effect: méér risico’s.
Een aantal praktijkvoorbeelden:
Dik contract: weinig communicatie
Een dichtgetimmerd contract kan ertoe leiden dat partijen minder investeren in hun relatie en onderlinge communicatie onder het motto: “Het ligt toch allemaal vast.” Wanneer het vervolgens misgaat, is er geen basis meer voor overleg. Het gesprek stokt, de standpunten verharden en partijen eindigen in de rechtszaal.
Rechtsbijstandsverzekering: escalatie en onvoorspelbaarheid neemt toe
Als cliënten of stakeholders over een rechtsbijstandverzekering beschikken, voelen de financiële risico’s beheersbaar of zelfs verwaarloosbaar, met als gevolg dat juíst door die bescherming hun gedrag verandert: er wordt harder ingezet in de correspondentie, schikkingsvoorstellen worden eerder afgewezen, de tolerantie voor procesrisico’s neemt toe, onder het motto: “We kunnen dit wel proberen, het kost ons toch weinig.” Daardoor escaleert de zaak sneller en wordt de uitkomst onvoorspelbaarder. De fout die je als advocaat of jurist in zo’n situatie kan maken is dat je te makkelijk meegaat in de wensen van je cliënt of stakeholder in plaats van jezelf de vraag te stellen: “Welk gedrag lokt deze bescherming uit en dient dat écht het belang van mijn cliënt/stakeholder?”
Afvinken van het protocol: moreel kompas naar de achtergrond
In organisaties met uitgebreide compliance-structuren dreigt de aandacht naar checklists en protocollen te verschuiven. Als alles is afgevinkt, voelt men zich gedekt. Het gevolg: minder eigen verantwoordelijkheid en een slecht afgestemd moreel kompas. Het systeem vervangt het geweten.
De inconvenient truth
Voor juristen is dit een ongemakkelijke boodschap. Je denkt je cliënten en stakeholders te helpen door alle beren op de weg af te schieten, maar dat kan dus anders uitpakken. Hoe beter je hen juridisch beschermt, des te groter de kans dat ze zich onverstandig gaan gedragen. Het gevolg daarvan kan zijn dat het risico op escalatie toeneemt.
Het probleem is niet wat je níét regelt, maar wat mensen níét meer doen omdat het geregeld is. De paradox is dat echte kwaliteit van dienstverlening niet afhangt van nóg een clausule, nóg een protocol of nóg een garantie. Daar worden mensen vooral professioneel lui van: ze denken niet meer ZELF na, omdat het contract of het systeem het wel opvangt. Echte kwaliteit gaat over gedrag, bewust risicobesef en relaties en dus over eigen verantwoordelijkheid, zelfredzaamheid en communicatie of – anders gezegd – om het stimuleren van ZELF nadenken en ZELF doen bij je gesprekspartners.
Tips voor de toepassing van het Peltzman-effect in de juridische praktijk
- Waarschuw expliciet voor het Peltzman-effect. Effectief in onderhandelingen. Je zegt bijvoorbeeld: ‘’Juist omdat dit contract zo veel afdekt, lopen partijen het risico dat ze nauwelijks echt contact meer hebben met elkaar en dat kan ten koste gaan van de relatie. Dat noemen we het Peltzman-effect. Hoe gaan we dat oplossen?’’ Geen verwijt, maar je maakt partijen bewust van de risico’s.
- Benadruk de verantwoordelijkheid van personen. Effectief in onderhandelingen. Je zegt bijvoorbeeld: ‘’Wie gaat dit intern uitleggen als het misgaat?’’ ‘’Wie tekent hier uiteindelijk voor?’ ‘’Welke bestuurder wordt hierop aangesproken?’’ Het contract verdwijnt naar de achtergrond en het daadwerkelijke risico krijgt een naam en een gezicht.
- Leg het accent op menselijke keuzes, niet op systeemfouten. Ook rechters zijn gevoelig voor het Peltzman-effect. Effectieve framing is niet: ‘’Het systeem faalde.’’ maar: ‘’Men handelde minder zorgvuldig, omdat men zich beschermd waande.’’ Dat maakt nalatigheid tegelijk begrijpelijk én verwijtbaar.
- Verlaag bewust het gevoel van ‘schijnveiligheid’. Effectief in adviesgesprekken. Benoem expliciet het verschil tussen juridische afdwingbaarheid en gedragsmatige voorspelbaarheid. Je zegt bijvoorbeeld: “Het beroep op deze wettelijke regel beschermt jouw positie, maar vergroot óók de kans dat de wederpartij juist actie gaat ondernemen.” Stel vragen als: “Welk gedrag lokken we hiermee uit?” Je cliënt of stakeholder wordt zo gestimuleerd om realistischer en strategischer naar zijn eigen situatie te kijken, waardoor hij in staat is om betere beslissingen te nemen dan wanneer hij zich veilig waant door regels en wetten.
De moraal van het verhaal: in menselijk gedrag schuilt het werkelijke risico. Als advocaat of jurist moet je vooral daarop sturen.
Literatuur en bronnen
- Peltzman, S. (1975). The Effects of Automobile Safety Regulation. Journal of Political Economy, 83(4), 677–725.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.
- Thaler, R. & Sunstein, C. (2008). Nudge. Yale University Press.
