Moeten OM en Rechtspraak X verlaten? ‘Communicatie is absolute noodzaak’

De Europese Commissie legde afgelopen december op grond van de Digital Services Act (DSA) een boete van 120 miljoen euro op aan het platform X (voorheen: Twitter). Het was de eerste boete ooit op basis van die Europese wet. Belangrijkste aanleiding voor de sanctie: het misleidende ‘verificatiemodel’ van X, waarbij geen echte identiteitsverificatie wordt uitgevoerd, maar slechts een blauw vinkje wordt verkocht aan betalende gebruikers.

De DSA-boete is niet de enige juridische uitdaging waarmee Elon Musks sociale medium momenteel kampt. Begin februari 2026 vielen de Franse autoriteiten het Parijse kantoor van X binnen als onderdeel van een grootschalig onderzoek naar mogelijke strafbare feiten op het platform. En dan zijn we er nog niet, want ook in Spanje, India, Maleisië, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Australië onderzoeken openbaar aanklagers momenteel of X zich schuldig heeft gemaakt aan strafbare gedragingen.

Commando ‘bikini’

Die strafrechtelijke onderzoeken komen niet op een willekeurig moment. In de loop van 2025 werd het op X steeds gemakkelijker gemaakt om met behulp van Grok, de ingebakken AI-chatbot, vrijwel zonder beperkingen content te creëren en manipuleren. Een van de gevolgen: een opmars van het commando ‘bikini’, waarmee gebruikers foto’s van echte personen – vaak: bekende vrouwen – in een handomdraai konden manipuleren tot een foto van die persoon in een bikini.

Alsof dat nog niet genoeg was, pasten steeds meer gebruikers dat commando toe in combinatie met foto’s van minderjarigen. Met als tragisch dieptepunt: gemanipuleerde bikinifoto’s van tijdens de nieuwjaarsbrand in Zwitserland om het leven gekomen kinderen die rondgingen op het platform. X bood – nota bene bij monde van chatbot Grok – excuses aan voor die incidenten, maar verwijderde de functionaliteit niet: het beperkte het gebruik ervan slechts tot betalende leden met een blauw vinkje.

Criminelen

“Dit is niet meer te verkopen”, zegt universitair docent staatsrecht Sam Maasbommel (Rijksuniversiteit Groningen) over de incidenten met Grok die mensen op commando uitkleedt. Maasbommel was een van de vele juristen die reageerde op een lezerspeiling die Mr. in februari uitzette via LinkedIn. De vraag die aan lezers werd gesteld: zouden rechtsstatelijke instituties, zoals het Openbaar Ministerie en de Rechtspraak, gezien alle huidige ontwikkelingen platform X de rug moeten toekeren?

Maasbommel vindt dat dat punt inderdaad ruimschoots bereikt is. “Het OM en de Rechtspraak hebben er niet veel meer te zoeken”, zegt hij. In 2024 promoveerde hij op een proefschrift over politieke microtargeting op sociale media en sindsdien is hij zich blijven bezighouden met die platformen en het digitale debat. “Zeker X neemt absoluut zijn verantwoordelijkheid niet. Je zou bijna zeggen: door er nog actief te zijn, handel je als Rechtspraak en OM met vermeende criminelen. Dat is toch wel heel moeilijk met elkaar te verenigen.”

Communicatie

87 procent van de respondenten van de lezerspeiling is het met Maasbommel eens en vindt het tijd worden dat het OM en de Rechtspraak stoppen met het gebruik van X. Maar zo simpel als dat klinkt, is het in de praktijk niet. Dat zegt Miranda de Meijer, openbaar aanklager bij het European Public Prosecutor’s Office (EPPO) en bijzonder hoogleraar Openbaar Ministerie bij de Universiteit van Amsterdam. De Meijer was jarenlang als officier van justitie en later als advocaat-generaal werkzaam voor het OM.

“Ik hecht bijzonder veel waarde aan communicatie met burgers”, zegt De Meijer in reactie op de uitslag van de lezerspeiling. “Het moet niet zo zijn dat het OM straks niet meer in staat is om goed met het publiek te communiceren. Boodschappen moet je snel en goed kunnen overbrengen op diverse manieren, voor een zo breed mogelijk bereik.”

Precair

Sietske Dijkstra, rechter bij de rechtbank Noord-Nederland en sinds 1 februari 2026 tevens bijzonder hoogleraar Rechtspraak en rechtsstaat aan de Rijksuniversiteit Groningen, weet dat die noodzaak om met burgers te communiceren ook bij de Rechtspraak hoog in het vaandel staat. “De Rechtspraak wil heel graag contact leggen met de samenleving, en dan ook met zoveel mogelijk verschillende groepen in de samenleving. Traditioneel is het voor de Rechtspraak echter moeilijk om contact te maken met verschillende groepen.”

Platform X voegt in die zin iets toe aan het palet aan communicatiemiddelen dat er is, zegt Dijkstra. “Met als achterliggende gedachte: dan bereik je groepen die je anders niet bereikt.” Ondanks dat X dus een medium is dat ertoe doet, heeft Dijkstra persoonlijk steeds meer bedenkingen. “Die berichtgeving over Grok vond ik heel naar. Met X wordt het daardoor nu wel spannender en naderen we een omslagpunt. Als een platform wordt beheerst door onethische, extreme content, moet je je daar als rechterlijke macht immers niet te veel mee associëren. De situatie wordt langzamerhand precair.”

Kantelpunt

Hoewel communicatie met burgers van grote waarde is, vindt ook De Meijer dat er op een zeker moment wel sprake kan zijn van een kantelpunt. “Strafrechtelijke vervolging in een Europees land zou zo’n kantelpunt kunnen zijn.” De discussie daarover vindt ze echter complex, mede vanwege het ongekende tempo van de technologische ontwikkelingen. “Nu is het een AI-chatbot op X, binnenkort misschien de komst van de kwantumcomputer. Nu is Grok een risico, straks weer wat anders. Bij het OM zijn er IT-specialisten die heel goed zijn in de beoordeling van zulke risico’s.”

Volgens Maasbommel stevenen we wat betreft X niet meer af op een kantelpunt, maar zijn we het al lang en breed gepasseerd. “Ik snap het dilemma: je wilt als OM en Rechtspraak burgers bereiken en benaderbaar zijn, dus gebruik je verschillende kanalen.” Dat bereikbaarheidsargument gaat wat hem betreft voor X echter niet meer op. “Andere sociale media, zoals TikTok, Instagram en Snapchat – waar overigens ook van alles op aan te merken is – hebben een groter bereik. Op X is niet veel meer te halen, behalve een lelijke associatie.”

Metropool

Bij de ingebruikname van accounts op sociale media gingen instituties als het OM en de Rechtspraak niet over één nacht ijs, weet De Meijer. Ze herinnert zich het moment waarop die discussie voor het eerst begon te spelen. “Dat weet ik nog goed: het was 2010 of 2011. Een procureur-generaal had het voor het eerst over de mogelijkheid om het publiek te bereiken via sociale media.” Dat was onbekend terrein, memoreert De Meijer, “want bij het OM zijn we gewend aan terughoudendheid. Sociale media gebruiken voor externe communicatie was dan ook een cultuuromslag.”

Sindsdien zijn er bij het OM, maar ook bij diverse andere rechtsstatelijke instituties, steeds meer platformen in gebruik genomen. Maar die platformen groeiden en ontwikkelden zich. “X, toen nog Twitter, is ooit begonnen als lieflijk dorpje”, schetst De Meijer over de beginperiode van het platform, toen het OM er ook zijn eerste stappen zette. “Maar nu is het een metropool met overal rondrazende auto’s en gevaar. Je moet dus goed opletten waar je loopt. Niet alleen als organisatie, maar ook als individuele OM’er.”

Glibberen

Bij de Rechtspraak verliep de eerste ingebruikname van sociale media niet veel anders, weet Dijkstra. Tegenwoordig hebben en onderhouden alle rechtbanken, gerechtshoven en ook de Raad van State en de Hoge Raad hebben een X-account. “Er zijn bovendien in de loop der jaren diverse individuele rechters actief geworden op X. Dat werd intern als iets positiefs gezien.”

De controverse rond de huidige staat van het platform leidt dan ook tot lastige discussies. “Als publieke organisatie moet je je afvragen waarmee je je wel en niet wilt liëren”, zegt Dijkstra over die discussie. “Maar voor de Rechtspraak ligt de lat ook nog eens het hoogst. De rechter wordt gezien als integer en waardig, en moet boven de partijen staan.” Als rechterlijke macht actief blijven op een platform dat juridisch in de knel zit, wellicht zelfs tot strafrechtelijke veroordelingen aan toe? “Dan mag zich men wel gaan beraden. We moeten als rechterlijke macht niet van een hellend vlak glibberen.”

Alternatief

Mocht er binnenkort een punt worden bereikt waarop bijvoorbeeld het OM zijn conclusies trekt en inderdaad van X vertrekt, moet er dan een ander communicatiekanaal komen om de leegte te vullen? De Meijer vindt van wel. “En dan het liefst een Europees alternatief. Daar zouden we goed in moeten investeren, zeker gezien de huidige geopolitieke spanningen.” De communicatie met het publiek laten verslappen, vindt ze geen optie. “Als de rechtsstaat onder druk komt te staan, zoals we momenteel ervaren, is contact met burgers essentieel. Communicatie kunnen voeren met het publiek is voor het OM absolute noodzaak.”

Ook Maasbommel vindt het hoog tijd voor een Europees alternatief voor X. “We zien een stroomversnelling in de afbraak van de Amerikaanse platformen. Niet alleen X, maar ook die van bijvoorbeeld Meta.” Een Europees sociaal netwerk dat netjes conform de DSA te werk gaat, ziet hij dan ook zitten. “Als er iets in de EU zou kunnen opstaan, zou dat heel welkom zijn. We hebben het er echter al jaren over, en er is nog weinig concreets van de grond gekomen. Op Mastodon is het inmiddels uitgestorven.”

Aftocht

Wat de universitair docent betreft moeten de Rechtspraak en het OM dat Europese alternatief dan ook niet langer afwachten, maar is het tijd om de knoop door te hakken. “Er is op X nauwelijks moderatie, het krioelt er van de verboden inhoud, er wordt bewust voorrang gegeven aan extreme, polariserende inhoud en de privacy en andere grondrechten van gebruikers worden met voeten getreden.”

Een aanvullend advies aan de diverse rechtsstatelijke instituties, mochten ze zijn aanbeveling tot afscheid ter harte nemen, heeft Maasbommel ook: “Blaas de aftocht en doe het met een ronkende verklaring.”