Politiek en economisch beleid als postmoderne pastiche

Delen:

Afgelopen donderdag beloofde de Europese Centrale Bank dat het de komende tijd in ieder geval 1.140 miljard Euro uit het niets tevoorschijn zal toveren. Het kan ook meer worden. Hoe je ook over deze exercitie denkt ― mij lijkt het een verstandige zet ― wat het in ieder geval aantoont is dat er in Europa nauwelijks meer een coherent politiek en economisch verhaal te vinden is dat de ontwikkelingen van deze tijd adequaat kan duiden.

De buikriem-aanhalers van de wereld ― een groep die in Nederland traditioneel sterk vertegenwoordigd is ― trekt al jaren zuinige gezichten en maant alles en iedereen aan om de tering naar de nering te zetten. U kent de mantra’s: “Je kan niet meer uitgeven dan er binnen komt.” “We zadelen latere generaties op met enorme schulden.” “We hebben op te grote voet geleefd.” Al jaren hebben Europese beleidselites van iedereen grote offers gevraagd om de boeken sluitend te maken. Iedere Euro was er een. Deze saneringen waren niet alleen noodzakelijk, ze waren ook goed voor ons. We zouden efficiënter worden, vertrouwen krijgen, en weer kneiterhard gaan concurreren. Na al deze moeizame bezuinigingen blijkt Draghi ineens met een pennenstreek 1.140.000.000.000 Euro in het leven te kunnen roepen. (Die Euro’s zijn overigens niet voor u en ik, maar zullen vooral naar de financiële sector stromen en de aandelenbeurzen oppompen. Van dit kapitaalinfuus profiteert u hooguit indirect.)

Er is wel iets te zeggen voor deze monetaire verruiming, maar daar is het mij nu niet om te doen. Waar het mij nu om gaat is dat de politieke ideeën en ideologische slogans die de afgelopen 30 jaar het politieke debat in het Westen hebben beheerst, niet meer aansluiten bij wat er vandaag aan de hand is. De heersende consensus onder de huidige generatie Europese economen en beleidsmakers is dat Draghi’s ingreep eigenlijk een slechte zaak is, maar ze weten ook dat alles wat ze zelf de afgelopen jaren hebben voorgesteld is mislukt — de voorgeschreven aderlatingen maakten de Europese economie maar niet gezond — en dat alle voorspellingen die ze hebben gedaan niet zijn uitgekomen — de ongecontroleerde inflatie en uitholling van de munt die monetaire verruiming teweeg zou brengen in de VS en Groot-Brittannië bleef maar uit. De gangbare theorie blijkt er steeds weer naast te zitten, en daarom geven de Europese beleidselites monetaire verruiming 5 jaar na dato hier ook maar een kans, al is het niet van harte. “De markten verwachten het nu, dus laten we het maar doen.” God zegen de greep!

Er zijn momenteel ook geen politieke leiders die onze problemen op een overtuigende manier beschrijven en die een dergelijke analyse kunnen verbinden met zinnige beleidsvoorstellen. Wat we van onze politici krijgen is een soort postmoderne collage van versleten beleidsrecepten, vertrouwde probleemanalyses uit de oude doos, nostalgische citaten van beleid dat vroeger succesvol was ― de neo-liberale saneringsagenda van Thatcher, Reagan en Lubbers, de derde-weg van Clinton, Blair en Kok. Politici grijpen terug op wat deze voorgangers deden en wringen de feiten van vandaag vervolgens in een probleemanalyse die bij deze oplossingen past ― sobere overheid, loonmatiging, deregulering en bovenal weer veel markt, markt, markt. Oplossingen die vervolgens niet de verwachte resultaten opleveren en waar steeds minder mensen in geloven.

Het politieke discours in West-europa lijkt in dat opzicht in zekere zin op het politieke discours in Poetins Rusland. Poetin heeft een autoritaire staat geschapen waarin de publiek opinie wordt beheerst door een soort gecontroleerd schijndebat dat teruggrijpt op vertrouwde geluiden uit het verleden ― een forse dosis Sovjet-nostalgie vermengd met een behoorlijk bestanddeel Russisch nationalisme en een vleugje dissidente maatschappijkritiek om het idee in stand te houden dat er in Rusland nog vrij debat bestaat. De Russische politiek en media produceren vertrouwde, geruststellende geluiden, geluiden die de Russische burgers het gevoel geven dat het Rusland uit hun jeugd ― een trotse, machtige natie die gevreesd en gerespecteerd werd door de rest van de wereld ― nog bestaat. De werkelijkheid achter deze Potemkin-facade is dat Rusland een dysfunctionele, corrupte petro-staat met kernwapens is geworden. Een staat die naast olie en gas niets produceert dat mensen buiten Rusland willen kopen en die gerund wordt als een Maffia syndicaat.

Nu is de Europese Unie natuurlijk geen Maffia syndicaat en worden Europese media niet gecontroleerd door een schaduwelite. Maar het is ook niet zo dat het hardnekkige voortbestaan van de neo-liberale consensus, zelfs nadat het in 2008 de wereldeconomie spectaculair in de afgrond stortte, en het gebrek aan alternatieven in het publieke debat, louter is toe te schrijven aan ideeënarmoede, of aan de weerwil van academici om hun gekoesterde modellen op te geven. De wereld die we de laatste 30 jaar hebben gebouwd werkt misschien niet goed meer voor u en ik, maar hij werkt nog uitstekend voor de 1 procent. Economische tegenslag gaat aan hen voorbij en het gaat goed met ze. Zij zitten niet te wachten op een nieuw model, op de roep om een inclusiever kapitalisme, op de voorstellen van Thomas Piketty, of op de raadgevingen van de paar verstokte Keynesianen die nog in de academische wereld rondlopen. Deze mensen — de mensen voor wie belasting betalen een keuze is — hebben de media niet in hun greep zoals Poetin, maar ze hebben wel veel mogelijkheden om hun voorkeuren in het publieke debat door te drukken. Het zijn de mensen die academische denktanks financieren, die onze mediaconglomeraten bezitten en onze informatie- en communicatienetwerken, die lobby- en belangengroepen organiseren, die politici en politieke partijen ondersteunen, en die een gewillig oor vinden bij onze politieke leiders. Hun stem klinkt luider dan die van gewone burgers.

Er wordt wel gezegd dat Nikita Chroesjtsjov de laatste Sovjetleider was die werkelijk geloofde in het Marxisme-Leninisme. Toch heeft het na zijn aftreden nog 25 jaar geduurd voordat de staat die op deze ideeën was gebaseerd werd ontmanteld, en nu lijken ze zelfs weer een come-back te maken in het Rusland van Poetin. Laten we hopen dat we minder lang opgezadeld blijven met het dysfunctionele neo-liberale model van de vrije markt, een ideologisch model dat werd verkocht als het einde van de ideologie, maar dat geen oplossingen meer biedt voor de problemen van vandaag en niet meer werkt voor de meeste van ons.

Wouter de Been Wouter de Been deed diverse projecten op het gebied van de rechtstheorie. Nu is hij postdoc onderzoeker in een onderzoeksproject over dynamiek in de multiculturele samenleving aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

 

Delen:

Het belangrijkste nieuws wekelijks in uw inbox?

Abonneer u op de Mr. nieuwsbrief: elke dinsdag rond de lunch een update van het nieuws van de afgelopen week, de laatste loopbaanwijzigingen en de recentste vacatures. Meld u direct aan en ontvang elke dinsdag de Mr. nieuwsbrief.

Ook interessant:

Scroll naar boven