Allereerst gefeliciteerd met uw aanstelling als bijzonder hoogleraar. Hoe ervaart u deze nieuwe stap?
“Dank! Ik ben vereerd dat ik deze leerstoel kan vervullen. De leerstoel sluit aan bij de activiteiten die ik al ontplooide. Ik schrijf al jaren over de rechter, zijn rechten, beroepsethiek en rol in de samenleving. De druk op de Nederlandse rechtsstaat is daarbij een steeds vaker terugkerend thema geworden. Het hoogleraarschap biedt verschillende mogelijkheden om met dit thema verder te gaan, onder andere door les te geven, onderzoek doen en naar buiten te treden over het belang van de rechtsstaat. Dat is een uitdaging waar ik heel blij van word.”
U heeft onlangs gezegd dat de Rechtspraak onder druk staat. Waaraan is dat wat u betreft het best merkbaar?
“De Rechtspraak bevindt zich in een ingewikkeld krachtenveld. Het is de taak van de rechter om de normen van de rechtsstaat te handhaven. Dat is niet zo eenvoudig in een klimaat waarin die normen steeds minder draagvlak hebben. Kijk naar de politieke partijprogramma’s van de Tweede Kamerverkiezingen van 2025: daar staat nogal wat in dat niet rechtsstatelijk is. Het risico is dat de rechter de boeman wordt die de streep zet door plannen of besluiten die misschien wel politieke steun hebben, maar die de toets van het recht niet kunnen doorstaan. De rechter als de rem van de rechtsstaat: het is geen populaire positie. Het maakt het des te belangrijker dat begrijpelijk wordt gemaakt voor burgers wat er gebeurt en waarom.”
De leerstoel Rechtspraak en Rechtsstaat moet onder meer gaan bijdragen aan meer kennisuitwisseling tussen rechtbank en universiteit. Waarom is dat zo belangrijk en hoe wilt u dit gaan vormgeven?
“Voor zowel RUG als rechtbank is deze samenwerking zeer interessant. De universiteit wil studenten opleiden tot zelfstandige en kritische denkers. Studenten moeten dan meer leren dan wat er in de boeken staat. Voor de professionals bij de rechtbank kan de theorie vanuit de universiteit helpen om hun expertise verder te verdiepen. Aan de bestaande samenwerking ga ik bijdragen door ook zelf les te geven met de nadruk op de rechtsstaat en door mee te denken over het onderwijs. Mijn hoop is ook dat studenten enthousiast gemaakt kunnen worden voor een pilot bij de rechtbank waarbij talentvolle, net afgestudeerde juristen kunnen instromen in de rechtersopleiding.”
Wat is verder het belangrijkste dat u graag zou willen bereiken met dit bijzonder hoogleraarschap? Wanneer bent u tevreden?
“De leerstoel heeft de brede opdracht de rechtsstaat en rechtspraak te versterken. Die opdracht is echter nooit af. Ik ben ook niet iemand die erg snel tevreden is, eerlijk gezegd. Misschien moet je me deze vraag over vijf jaar nog eens stellen.”
U promoveerde tien jaar geleden op de vrijheid van meningsuiting van rechters, waarbij u de rechter omschreef als ‘evenwichtskunstenaar’. Sindsdien zijn normen verschoven en is het maatschappelijk klimaat veranderd, zei u onlangs. In hoeverre heeft dat impact op die ‘evenwichtskunst’?
“De koorddans wordt er niet gemakkelijker op. De rechter kan met zijn meningen de rechtsstaat helpen versterken. Dit kan bijvoorbeeld door te vertellen over de rechterlijke onafhankelijkheid of door de eigen ervaringen als rechter te delen. Dat is belangrijk, want het abstracte idee van rechtsstaat kan wel wat uitleg gebruiken. Soms kunnen ook scherpere kanttekeningen van een rechter in de media goed zijn, dat maakt nog eens duidelijk dat in de rechtspraak ook kritisch vermogen aanwezig is. Zaak is wel om daarbij altijd rechtsstatelijk te blijven. We zien dus enerzijds het belang van uitingen van rechters, maar anderzijds steeds meer een publiek dat erg fel kan reageren, mede vanuit een verminderd draagvlak voor de rechtsstaat.”
Wie of wat is in uw juridische carrière uw bron van inspiratie?
“Ik probeer de wereld om me heen te begrijpen en vanuit dat begrip iets zinvols te doen voor mezelf en de ander.”
Welk boek las u het laatst?
“Ik lees nu How democracies die, van Steven Levitsky en Daniel Ziblatt. De auteurs beschrijven de dynamiek van autocraten die sluipenderwijs opkomen via het democratische proces. Dit boek uit 2016 is als een kristallen bol waarin het Verenigde Staten van 2026 zich al aftekent.”
Wat is uw favoriete wets- of verdragsartikel?
“Artikel 10 EVRM, dat de vrijheid van meningsuiting beschermt.”
Met welke historische figuur zou u graag eens in gesprek gaan?
“Ik zou in Berchtesgaden een gesprek met Hitler willen aangaan over de ellende die hij teweeg heeft gebracht.”
Als u het voor het zeggen had, dan…?
“Hadden we wat meer compassie voor elkaar.”
