Het nieuwe rapport is de tweede editie van de tweejaarlijkse Staat van de wetgeving en richt zich volledig op de toenemende complexiteit van het Nederlandse recht. De onderzoekers constateren dat kabinetten al sinds de jaren tachtig proberen wetgeving te vereenvoudigen, maar dat die pogingen weinig structureel resultaat hebben opgeleverd. Het aantal regels en uitzonderingen blijft groeien, terwijl burgers, bedrijven en overheidsorganisaties steeds meer moeite hebben om hun weg te vinden.
Rechtsbescherming
Volgens het rapport is ingewikkelde wetgeving inmiddels veel meer dan een administratief probleem. Burgers kunnen rechten mislopen doordat zij niet begrijpen waarop zij aanspraak kunnen maken, terwijl ingewikkelde regelingen ook kunnen leiden tot onterechte terugvorderingen en langdurige juridische procedures. Bovendien leidt de complexiteit tot rechtsongelijkheid: wie voldoende kennis, geld en juridische ondersteuning heeft, vindt zijn weg binnen de rechtsstaat doorgaans beter dan mensen die daar niet over beschikken.
Ook uitvoeringsorganisaties, toezichthouders en rechters ondervinden de gevolgen. Zij moeten ingewikkelde en soms onderling tegenstrijdige regels toepassen, terwijl die in de praktijk niet altijd goed uitvoerbaar blijken. De rechtsbescherming komt daardoor onder druk te staan, constateren de onderzoekers.
Regelreflex
Een belangrijke oorzaak ligt volgens de onderzoekers bij het wetgevingsproces zelf. Nieuwe politieke wensen leiden regelmatig tot aanvullende regels, verfijningen en uitzonderingen. Tijdens consultaties, advisering en parlementaire behandeling worden bovendien nieuwe belangen ingebracht, die vervolgens allemaal een plaats moeten krijgen. Wat eenmaal wettelijk is vastgelegd, wordt zelden weer geschrapt.
Daar komt bij dat nieuwe wetgeving vaak onder grote politieke en maatschappelijke druk tot stand komt. In plaats van eerst te onderzoeken of bestaande regels voldoende mogelijkheden bieden, wordt regelmatig naar nieuwe wetgeving gegrepen. De onderzoekers noemen dat de ‘regelreflex’, waarmee Nederland “zichzelf vast regelt”. Daardoor ontstaan steeds ingewikkeldere stelsels die in de uitvoering moeilijk beheersbaar zijn en soms juist nieuwe problemen veroorzaken.
Tegengas
Bij de presentatie van het rapport deed staatssecretaris Van Bruggen een opvallende oproep aan wetgevingsjuristen. Tijdens de Dag van de Wetgeving in Den Haag, waar veel juristen van de Rijksoverheid aanwezig waren, benadrukte zij dat juristen een essentiële rol spelen bij het bewaken van de kwaliteit van wetgeving. Ze sprak de hoop uit dat zij zich vaker uitspreken wanneer politieke plannen juridisch niet verantwoord zijn.
Van Bruggen riep de aanwezigen op om af en toe een streep in het zand te trekken wanneer voorgestelde wetgeving onverantwoord of zelfs onmogelijk blijkt. Volgens haar moeten wetgevingsjuristen niet automatisch proberen iedere politieke wens in een nieuwe wet te vertalen, maar eerst kritisch onderzoeken wat daadwerkelijk nodig en uitvoerbaar is.
Vervolg
De Staat van de wetgeving bevat nog geen concrete voorstellen voor wetswijzigingen. De komende maanden wil het kabinet met politiek, wetgevingsjuristen en uitvoeringsorganisaties bespreken welke vereenvoudigingen prioriteit verdienen. Die gesprekken moeten uitmonden in een nieuwe Agenda wetgevingskwaliteit, die in het voorjaar van 2027 aan het parlement wordt aangeboden.
