In december 2020 vroeg Mr. in een interview aan Dineke de Groot wanneer ze haar presidentschap als geslaagd zou beschouwen. Haar antwoord was toen: “Als de onafhankelijkheid van de rechtspraak er bij mijn vertrek net zo goed voor staat als toen ik begon, of beter.”
Vanuit dat perspectief kan De Groots ambtsperiode geslaagd worden genoemd. “Ik denk dat Dineke het in dat opzicht goed heeft gedaan,” vindt voormalig raadsheer in de Hoge Raad Ybo Buruma. “Je moet die vraag vanuit twee perspectieven bekijken. Vanuit de Rechtspraak: dan vind ik dat rechters nog steeds onafhankelijk zijn. Geen corruptieschandalen of zoiets, mensen hebben veel vertrouwen in de rechter.”
Een andere vraag is volgens Buruma hoe er in het publieke debat wordt gepraat over de rechtspraak. “Dan zie je uitspraken van politici die me helemaal niet bevallen. En je hebt gevallen waarin de rechter een dwangsom aan de overheid oplegt omdat anders de uitspraak helemaal niet wordt gevolgd. En soms wordt de uitspraak dan toch niet gevolgd. In die zin is de onafhankelijkheid van de rechtspraak slechter geworden.”
Spreekbeurtencircuit
Advocaat Coen Drion (Jones Day) was van 2010 tot 2015 raadsheer in de civiele kamer in de Hoge Raad. Hij denkt dat de onafhankelijkheid van de rechtspraak overeind staat, ondanks de bedreigingen vanuit de politieke rechterflank. “In dat opzicht kan Dineke tevreden zijn met de afgelopen zes jaar,” meent hij.
Drion vindt dat Dineke de Groot “het heel goed heeft gedaan” in de afgelopen zes jaar: “Ze was heel actief in het spreekbeurtencircuit. En in de diverse overleggen met andere hoogste rechters, zoals de Raad van State en de Centrale Raad van Beroep, over de rechtsstaat en de bedreiging daarvan. Dat heeft ze inhoudelijk altijd heel goed voorbereid en goed uitgevoerd.”
Volgens Sjef van Swaaij, cassatieadvocaat bij Van Swaaij Cassatie & Consultancy, is de onafhankelijke rechtspraak onveranderd sterk gebleven tijdens het presidentschap van Dineke de Groot. “De positie van de rechterlijke macht is in mijn perceptie niet verbeterd of verslechterd. Maar als dat anders zou zijn, is het nog maar de vraag of de verbetering of verslechtering is toe te schrijven aan de president. In algemene zin heeft ze de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in elk geval verdedigd. Anders dan Henk Naves die dat explicieter doet, maar die heeft als voorzitter van de Raad voor de rechtspraak een heel andere rol.”
Complexe opgave
De profielschets noemde in 2020 onder meer als vereiste dat De Groot een bruggenbouwer moest zijn. Daarbij wordt gedoeld op de relatie met andere gerechten, met de andere staatsmachten, met de burgers en met buitenlandse hoogste rechters. Bruggen bouwen met andere gerechten is een complexe opgave, meent Buruma. “Het is lastig voor de president van de Hoge Raad om in het beleid van de lagere rechter te treden. Dat ligt organisatorisch niet in de lijn van de Hoge Raad omdat de Raad voor de rechtspraak daarover gaat. En ook qua inhoud kan dat niet, want die inhoud kan aan de orde komen in de arresten van de Hoge Raad en zijn onafhankelijke raadsheren.”
Daar komt bij dat de president geen rol heeft in het tuchtrecht voor rechters, vervolgt Buruma. “Alleen de procureur-generaal bij de Hoge Raad kan zaken aanbrengen bij de vierde kamer van de Hoge Raad en die kan bepalen of er sancties komen tegen een rechter.”
Wat dan overblijft is dat de president rechtbanken en hoven bezoekt en daarbij bespreekt wat beter kan. Buruma: “Ze kan na zo’n bezoek ook iets naar buiten brengen, bijvoorbeeld als het gaat om de moeilijkheden met de soevereinen.” Over dat onderwerp trok De Groot op 1 december 2023 aan de bel in interviews met Trouw en Nieuwsuur. “Dat heeft ze niet achter een bureau bedacht, maar komt voort uit haar contact met de gerechten,” weet Buruma.
Kruisbenoemingen
En vergeet ook niet de contacten met andere gerechten als de Raad van State, de Centrale Raad van Beroep en het College van Beroep voor het bedrijfsleven, zegt Buruma. In die relaties heeft De Groot veel energie gestoken, denkt hij. De concrete gevolgen daarvan zijn de kruisbenoemingen tussen de Hoge Raad en de Raad van State. Rechters in buitengewone dienst kunnen dan deelnemen aan de rechtspraak van het andere rechtscollege, wat goed is voor de rechtseenheid.
Hij noemt de verhouding tot de andere staatsmachten “een heel spannende.” Hij vindt dit “de allerbelangrijkste taak, die veel vergt van de talenten van de president”. Buruma: “Contact met het ministerie van Justitie en Veiligheid is ingewikkeld want het departement financiert de Hoge Raad. De president moet met het ministerie praten over de financiering van bijvoorbeeld innovatie. Maar wel op afstand. Want de president moet ook, als het gezicht van de rechtspraak in Nederland, de onafhankelijkheid van de rechtspraak beschermen. De president moet ook kunnen zeggen: ‘Hoor eens minister, de Hoge Raad heeft nu door een gebrek aan middelen te weinig tijd om zijn werk te doen’. Voor de andere gerechten is dat een taak van Raad voor de rechtspraak.”
Buruma zegt dat De Groot op de achtergrond veel heeft bereikt voor de financiering en de IT-ontwikkeling. “Onder haar presidentschap konden cassatieberoepen digitaal worden ingestuurd. Dat is een enorm project, waar meer mensen binnen Hoge Raad aan werkten. Dat kan ze op haar palmares schrijven.” Daarom is Sjef van Swaaij een fan. “Toen ze aan haar presidentschap begon, kon ze bij mij niet al niet meer stuk omdat ze het gezicht van het digitaal procederen bij de Hoge Raad was. Dat project is bij andere gerechten grandioos mislukt, maar bij de Hoge Raad is dat goed gegaan, en daar is cassatiebaliebreed veel waardering voor.”
Voorzichtig in het publieke domein
Er is vanuit de politiek geregeld kritiek op het functioneren van de rechtspraak. Voorbeelden te over: zoals JA21-Kamerlid Diederik Boomsma (die vroeg of er maatregelen worden genomen tegen asielrechter Steffie van Lokven na uitspraken in NRC), Mona Keijzer (die suggereerde dat rechters partijdig zijn als het om de publieke omroep gaat) of Gidi Markuszower (DNA) die tijdens de Algemene Beschouwingen zei dat dat de rechter het terugsturen van asielzoekers naar Italië tegenhoudt omdat de wc’s daar niet goed doorspoelen. Drion noemt dit “kruistochten tegen individuele rechters”.
Op de vraag wat De Groot heeft gedaan om individuele rechters te beschermen tegen dergelijke aanvallen antwoordt Drion: “Binnen de juridische wereld heeft ze duidelijk gemaakt dat de Rechtspraak onafhankelijk is en blijft. Ze is voorzichtig geweest in het publieke domein. De Hoge Raad wil geen partij worden in het politieke debat. Dat begrijp ik goed.”
Ybo Buruma aarzelt. “Ik denk dat er op dit soort momenten een rol kan liggen voor de president. Ik zeg dus: ‘ja, maar’. Want soms wordt het vervelend hoe volksvertegenwoordigers over rechters praten, bijvoorbeeld als rechters zich in de media laten horen. De president kan ook denken: ‘Rechters mogen dit zeggen’. Als je een interview geeft, zit er altijd wel iets in dat niet goed is, en daar moet je niet bang voor zijn.”
Publieke uitspraken
Drion constateert dat De Groot weinig zichtbaar is geweest in het debat in de publieke media. “Ik weet niet of dat een bewuste keuze is geweest. De tegenstelling met de enorme hoeveelheid spreekbeurten die ze heeft gehouden voor een juridisch publiek valt wel op. Wat eraan ten grondslag ligt is speculeren. Waar Henk Naves zich namens de Raad voor de rechtspraak onlangs nog heeft uitgesproken tegen aanvallen vanuit de regering-Trump op het International Criminal Court, is een soortgelijk geluid niet te horen geweest vanuit de Hoge Raad.”
Politieke uitspraken van rechters liggen immers altijd gevoelig. “Dat geldt voor rechterlijke uitspraken, maar zeker ook voor publieke uitspraken die niet in rechterlijke uitspraken zijn vervat,” meent Drion. “Dan kan de Hoge Raad zich kwetsbaar maken.” Hij noemt het optreden van De Groot “geslaagd in de juridische wereld, minder zichtbaar daarbuiten”.
Buruma zegt dat De Groot in de juridische wereld zeker een boegbeeld is “Als ze een lezing heeft gegeven, hoor ik positieve reacties in de wereld van de rechtspraak. Ze weet de toon te vinden die rechters graag horen. En ze gaat de zorgen, bijvoorbeeld over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, niet uit de weg, zonder mitsen en maren. Ik weet niet of het grote publiek daar ook een idee bij heeft. Dat zou best eens kunnen tegenvallen. Dat zou je anders kunnen willen, maar ik begrijp wel dat het zo is gelopen, en heeft er ook mee te maken dat Henk Naves meer de belangenbehartiger is van de onafhankelijke rechtspraak. Die moet ook vaak tegenover politici laten zien dat de Rechtspraak meer geld nodig heeft. En als er kritiek is op rechters, zullen mensen ook eerder naar Naves kijken.”
In de tegenaanval
Haar voor-voorganger Geert Corstens ging in het tv-programma Buitenhof hard in de tegenaanval toen Geert Wilders in 2011 kritiek had op rechters. Dineke de Groot zocht de publiciteit met de problemen rond soevereinen. Ybo Buruma: “Is dat het grootste nieuws? Nee. Moet de president van de Hoge Raad aanhaken bij het grootste nieuws? Nee, en dat deed Corstens ook niet. Die koos een onderwerp dat in het hart van de rechtsstaat zit, namelijk het aanvallen van rechters. Dan moet de president echt naar voren treden. Daar komt bij dat het politieke landschap op rechts in 2011 minder divers en minder groot was dan nu. Ik kan me goed voorstellen dat de president beducht was om zich kwetsbaar te maken voor nieuwe aanvallen op rechters.”
Aan het Korte Voorhout klinkt soms het geluid dat de Hoge Raad in de luwte wilde blijven nadat Raad van State in de problemen was gekomen door Toeslagenaffaire. “Dat komt me niet bekend voor,” zegt Buruma. “Ik vind het tegelijkertijd niet onaannemelijk dat sommigen binnen de Hoge Raad zo hebben gedacht. Maar als mij dit ter ore was gekomen had ik me daar, net als anderen binnen de Hoge Raad, tegen gekeerd.”
Buruma ziet juist dat de Hoge Raad, bijvoorbeeld in de Urgenda-zaak, zijn nek heeft uitgestoken. “Sommigen vinden dat de Hoge Raad te ver ging. Er was ook een instantie die volgens velen niet ver genoeg ging: de Raad van State in de Toeslagenaffaire. Een prachtig palet aan mogelijkheden, je moet dus niet te bang zijn voor kritiek. Het is de taak van de Hoge Raad om de rug recht te houden.”
Deliveroo
Coen Drion constateert dat de Hoge Raad behoedzaam is bij het betreden van het domein van de wetgever en de uitvoerende macht. “Je ziet regelmatig arresten waarin de Hoge Raad geen taak ziet om rechtsontwikkeling te beoefenen, omdat de wetgever aan zet is, en er nieuw recht aan zit te komen.” Voorbeelden waar de Hoge Raad voorzichtig is zijn Deliveroo en de repatriëring van Syrische vrouwen. Aan de andere kant zijn er zaken waar de Hoge Raad wel doorpakt, zoals de box 3-uitspraak van de belastingkamer.
Volgens Drion heeft De Groot verbindend leiderschap laten zien. “Ze was een boegbeeld en aan de andere kant vertaalt ze kritiek van buiten naar de binnenwereld van de Hoge Raad. Door voorzichtig te zijn behoudt de Hoge Raad de mogelijkheden om gerechtelijke uitspraken te doen die op de rand zitten van het publiek debat als dat nodig is, en het niet te doen als het niet nodig is.”
Sjef van Swaaij is eveneens zeer lovend over het presidentschap van De Groot. “Ik vind Dineke een benaderbaar persoon en dat geldt trouwens voor alle mensen in de civiele kamer. Down to earth, geen dikdoenerij.” Zijn algemene indruk van haar functioneren: “Goed, maar veel belangrijker is dat ik geen negatieve dingen zie. Ze heeft belangrijke wetgevingsadviezen uitgebracht, onder meer over de constitutionele toetsing. Ze staat wel ergens voor.”
Benoemd tot Commandeur
Dineke de Groot heeft op donderdag 29 oktober tijdens een plechtige buitengewone zitting afscheid genomen als president van de Hoge Raad. De Groot werd benoemd tot Commandeur in de Orde van Oranje-Nassau. Staatssecretaris Claudia van Bruggen (Justitie en Veiligheid) reikte de bijbehorende versierselen uit.
