Tijdens mijn hbo-rechtenstudie kreeg ik één vak dat opviel tussen alle lessen contractenrecht, strafrecht en burgerlijk recht: conflictanalyse. Eerlijk gezegd vond ik het destijds niet het meest boeiende vak. Het voelde zachter, minder concreet dan de harde juridische materie waar ik voor gekozen had. Pas jaren later, na het lezen van stapels jurisprudentie, realiseer ik me hoe waardevol dat vak eigenlijk was.
Want wat blijkt? De meeste juridische geschillen die uiteindelijk bij de rechter belanden, hadden met goede mediation waarschijnlijk opgelost kunnen worden. Achter elk arrest schuilt een menselijk conflict: buren die ruziën over een erfafscheiding, ex-partners die vechten over alimentatie, werkgevers en werknemers die vastlopen in communicatie. De juridische kwestie is vaak slechts het topje van de ijsberg. Toch worden juristen primair opgeleid om die juridische kwestie te analyseren, niet om het onderliggende conflict te begrijpen. We leren procedures voeren en bewijslasten verdelen, maar zelden waarom mensen naar de rechter stappen en wat hun werkelijke belangen zijn.
Arrest Lindenbaum-Cohen: een gemiste kans?
Stel dat het beroemde arrest Lindenbaum-Cohen uit 1919 niet was geëindigd in een rechterlijke uitspraak, maar in mediation. Misschien had Lindenbaum vooral erkenning gewild voor zijn schade en vergoeding van kosten. Misschien had Cohen zijn excuses aangeboden en was er een pragmatische oplossing gekomen. Dit is uiteraard een gedachte-experiment. Niet elk conflict is oplosbaar met mediation en rechtsontwikkeling heeft nu eenmaal ijkpunten nodig. Maar hoeveel partijen procederen jarenlang terwijl hun onderliggende conflict veel sneller opgelost had kunnen worden? Alas Lindenbaum en Cohen werden juridische geschiedenis, maar misschien hadden ze liever gewoon een oplossing gehad.
Mediation: onderschat en onderbenut
Maar Mediation blijft marginaal vergeleken met traditionele rechtspraak. Deels omdat het gezien wordt als ‘zacht’, maar ook omdat juristen er niet in opgeleid zijn. Een gemiddelde jurist kan feilloos uitleggen wat de vereisten zijn voor een onrechtmatige daad, maar vraag om een conflict te de-escaleren en je krijgt een ongemakkelijke stilte. Wonderlijk, want de kern van het juridische beroep draait om conflicten. En toch besteden we het grootste deel van de opleiding aan wetgeving en procedures, en nauwelijks aan conflictdynamiek of communicatie.
Wat als we het anders deden?
Stel dat conflictanalyse en mediation even zwaar wogen als contractenrecht. Dan zouden meer conflicten vroeg worden opgelost, procedures korter duren en kosten lager zijn. Rechters zouden vaker doorvragen naar onderliggende belangen in plaats van mechanisch de wet toe te passen. Rechtbanken hebben het drukker dan ooit. Wachttijden lopen op, dossiers stapelen zich op. Juist daarom is het opmerkelijk dat we conflictoplossing nog steeds behandelen als bijzaak. Er zijn wel alternatieven ontstaan – geschillencommissies, mediation, arbitrage maar die worden vaak pas ingezet als het conflict al volledig geëscaleerd is.
Conflictanalyse leert me dat voorkomen beter is dan genezen. Als juristen conflicten vroeg kunnen herkennen en partijen tijdig kunnen begeleiden naar constructieve oplossingen, hoeft een groot deel van de huidige rechtszaken er helemaal niet te komen. Toch wordt mediation nog steeds gezien als ‘zacht’, als iets dat je probeert voordat je écht gaat procederen. En juristen zijn er simpelweg niet voor opgeleid. Een gemiddelde jurist kan feilloos uitleggen wat de vereisten zijn voor een onrechtmatige daad, maar vraag om een conflict te de-escaleren en je krijgt een ongemakkelijke stilte.
Dit pleidooi betekent niet dat juridische kennis overbodig is. We hebben rechtsregels nodig voor duidelijkheid en rechtvaardigheid. Maar de beste juristen beheersen beide: ze kennen de wet én begrijpen wat mensen drijft. Ze kunnen procederen wanneer het moet, maar weten ook wanneer een gesprek meer oplevert dan een dagvaarding.
De juridische wereld zou enorm winnen bij juristen die niet alleen de wet kennen, maar ook conflicten begrijpen. Het wordt tijd dat we conflictoplossing zien als kerncompetentie, niet als soft skill aan de rand van het vak. Want uiteindelijk is recht er niet om procedures te voeren, maar om conflicten op te lossen. En dat doe je niet alleen met wetten, maar vooral met begrip.
