Voor de WODC-studie enquêteerden de onderzoekers ruim vierhonderd recentelijk gescheiden personen en interviewden ze professionals uit het werkveld. Aanleiding voor het onderzoek is de discussie in het veld over de wens voor een procedure waarmee mensen van elkaar zouden kunnen scheiden zonder tussenkomst van de rechter. Ook als stellen het over hun scheiding eens zijn en er geen (minderjarige) kinderen in het spel zijn, moeten gehuwden in Nederland namelijk altijd langs de rechter om hun scheiding te kunnen regelen. Dat brengt kosten met zich mee en kan het scheidingstraject ongewenst verlengen, zo luidt vaak de veronderstelling.
Procesvertegenwoordiging
Gehuwde partners zonder kinderen die van elkaar willen scheiden en het met elkaar eens zijn over de voorwaarden, kunnen die scheiding door de rechter laten bekrachtigen zonder mondelinge behandeling van het echtscheidingsverzoek. De rechter controleert dan de inhoud van het echtscheidingsconvenant niet en spreekt slechts de echtscheiding uit.
De partners moeten zich in zo’n geval echter wel verplicht laten bijstaan door een advocaat. Dat heeft in Nederland geleid tot de praktijk van de afhechtingsadvocatuur: advocaten die veel, soms zelfs uitsluitend, echtscheidingen begeleiden en daar hun brood mee verdienen. Volgens diverse experts uit het veld is die praktijk lang niet altijd wenselijk, omdat het voor de gehuwde partners onnodige kosten met zich meebrengt.
‘Onnodig’
Veruit meeste gescheiden personen die de onderzoekers enquêteerden, vonden zowel die verplichte procesvertegenwoordiging als de tussenkomst van de rechter onnodig, constateren de onderzoekers. Een meerderheid vindt dat ‘scheiden zonder rechter’ mogelijk zou moeten zijn, zeker als er geen minderjarige kinderen in het spel zijn.
Maar dan zou er wel een professional moeten zijn die het echtscheidingsconvenant toetst op redelijkheid en eerlijkheid, vinden de geënquêteerde personen tegelijkertijd. Dat hoeft dan niet per se een rechter of (afhechtings-)advocaat te zijn, maar wel een gekwalificeerde juridisch professional met verstand van zaken. Dat werpt volgens de onderzoekers de vraag op in hoeverre zo’n procedure nu echt kostenefficiënter of minder tijdrovend zou zijn dan de huidige situatie.
Waarborgen
De onderzoekers vergeleken de situatie in Nederland ook met diverse andere EU-landen. In veel EU-landen is er, anders dan in Nederland, wel een procedure om zonder tussenkomst van de rechter van elkaar te scheiden. Maar in landen waar er zo’n procedure is, is er ook altijd een professional die de voorwaarden van de echtscheiding controleert en toeziet op de kwaliteit ervan. In sommige landen gelden er aanvullende waarborgen, zoals een verplichte voorlichting door een notaris, die sterk lijken op de in ons land geldende voorschriften.
Nadelen
Dat de onderzoekers geen tastbaar bewijs van de nadelen van de verplichte tussenkomst van de rechter bij echtscheidingen konden vinden, betekent volgens hen overigens niet per se dat de huidige situatie wenselijk is. De onderzoekers konden namelijk ook geen bewijs vinden voor de veronderstelde voordelen. De introductie van een echtscheidingsprocedure zonder rechterlijke tussenkomst is dan ook vooral een politieke keuze, besluiten zij.
