Op dit moment mogen wetten in formele zin niet door rechters worden getoetst aan de Grondwet. Het kabinet wil dit verbod deels afschaffen. Als mensen vinden dat een wet klassieke grondrechten aantast, mogen zij dat voortaan laten toetsen door de rechter, waardoor de rechten beter beschermd zijn. Hiervoor moet wel de Grondwet worden gewijzigd. Het kabinet heeft hiervoor op voorstel van minister Pieter Heerma (Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) en staatssecretaris Claudia van Bruggen (Justitie en Veiligheid) een wetsvoorstel naar de Raad van State van het Koninkrijk gestuurd voor advies.
Enige land
Goed nieuws, reageert Bas Bijlsma, directeur van de Democratie Monitor. “Nederland is het enige land in de EU waar rechters niet aan de Grondwet mogen toetsen”, schrijft hij op LinkedIn. “En daarmee ook één van de weinige landen in de wereld.”
‘Uitzonderlijk’
Dat dit een beladen onderwerp is, blijkt wel uit de reacties op Bijlsma’s bericht. Zoals die van Gerhard Hoogers, honorair hoogleraar vergelijkend staatsrecht aan de Carl von Ossietzky-Universität (Oldenburg) en directeur van het Kabinet van de Gouverneur van Sint Maarten. “Er zijn maar zeer weinig landen in de EU waar ‘rechters’ wetten aan de Grondwet mogen toetsen”, schrijft Hoogers. Dat kan, zo weet hij, alleen in Scandinavië en daar gebeurt het (met uitzondering van Noorwegen) vrijwel nooit, omdat die bevoegdheid meestal zwaar wordt geclausuleerd door de Grondwet zelf. Wat Nederland nu overweegt in te gaan voeren noemt Hoogers ‘nogal uitzonderlijk’.
Ongewisse
Nu rechters in Nederland ook al wetten aan internationaal recht kunnen toetsen, ontstaat volgens Hoogers straks een systeem ‘dat helemaal nergens in de wereld voorkomt’. Hij noemt dit een ‘sprong in het ongewisse’. Hoogers: “Dat kan prima uitpakken, maar het geeft op zijn minst te denken dat niemand anders ooit voor het model gekozen heeft dat wij er straks op na gaan houden. Enig debat daarover lijkt me op zijn plaats.”
Anomalie
Een grondwettelijk hof vindt Hoogers een beter idee. “In de landen waar dat is ingevoerd, is het steeds een orgaan dat nadrukkelijk niet tot de reguliere rechterlijke organisatie behoort en waarvan de leden een van die van gewone rechters afwijkende rechtspositie hebben.” Hij vindt het ‘onzin’ om te beweren dat Nederland door iedere rechter de bevoegdheid te geven wetten aan de Grondwet te toetsen ‘eindelijk’ gaat lijken op de andere EU-lidstaten. “Nederland zou de ene anomalie voor de andere verruilen.”
Poll
In juni 2025 polste Mr. de mening onder juristen. Bijna acht op de tien deelnemers aan deze poll over constitutionele toetsing meededen waren van mening dat rechters wetten zouden moeten kunnen toetsen aan de Grondwet. Ruim twintig procent vindt constitutionele toetsing niet nodig en is van oordeel dat het toetsingsverbod uit de Grondwet intact moet blijven.
