De titel Dat maak ik zelf wel uit spreekt mij en waarschijnlijk vele professionals wel aan. Professionals zijn eigenwijs, weten het vaak beter en hechten eraan hun eigen keuzes te maken. Maar wat als je ziek wordt en overgeleverd bent aan de zorg met al zijn eigen rites, regels en systemen? Of wat als er op een cruiseschip ineens een virusuitbraak is? En heb je eigenlijk ook het recht om vet ongezond te leven?
Over eigen keuzes, vrijheid, autonomie en zelfbeschikkingsrecht enerzijds en andere belangen, waaronder de bescherming van de volksgezondheid anderzijds gaat dit boek, dat als ondertitel heeft ‘Reflecties over gezondheid, vrijheid en recht’. Het is geschreven door Brigit Toebes, die hoogleraar gezondheidsrecht in internationaal perspectief was aan de Rijksuniversiteit Groningen.
Het boek bestaat uit drie delen. Het eerste deel is theoretisch van aard en handelt over de plaats van de mensenrechten en in het bijzonder kinderrechten in relatie tot gezondheid en gezondheidszorg en de daarbinnen geldende concepten als autonomie en zelfbeschikking. Tegelijk geldt de grondwettelijke plicht tot bescherming en bevordering van de volksgezondheid. Dat kan leiden tot botsende grondrechten en dus tot dilemma’s. Een onderwerp als dit heeft al snel een hoog abstractieniveau waardoor de lezer afhaakt, maar Toebes is erin geslaagd om op zeer toegankelijke wijze de essentie te beschrijven. Dat alleen al maakt het boek het lezen waard.
Nog interessanter wordt het boek in deel II. Daarin heeft Toebes de theoretische concepten toegepast op vijf concrete en actuele vraagstukken in de praktijk van de zorg en beleidsmakers: vaccinatie, gedragsrisico’s, fietshelm, reproductieve gezondheid en open deuren in het verpleeghuis. Door de koppeling te maken tussen theorie en praktijk heeft Toebes een belangrijke bijdrage geleverd aan het denken én het doen in de zorg respectievelijk het gezondheidsrechtelijk kader. Dit deel biedt meerwaarde ten opzichte van veel andere gezondheidsrechtelijke literatuur, die veelal op uitstekende wijze de theorie verwoordt, maar de toepassing overlaat aan praktijkjuristen. Toebes heeft die stap wel gemaakt en deed dat inzichtelijk, waarbij zij er ook niet voor terugschrok haar eigen twijfels en dilemma’s te beschrijven.
In het afsluitende deel III worden de eerste twee delen bij elkaar gebracht, waarbij Toebes aandacht besteedde aan individuele en collectieve verantwoordelijkheid voor gezondheid en gezondheidsbescherming. Zij concludeerde dat vrijheid en gezondheid helemaal niet tegengesteld zijn, maar veeleer in elkaars verlengde liggen.
Weerbarstigheid in de zorg
Ik heb het boek met veel plezier gelezen. Het is niet alleen voor gezondheidsjuristen interessant, maar (juist) door de toegankelijke stijl tevens zeer geschikt voor iedereen die ook maar enigszins geïnteresseerd is in dilemma’s rondom zorg, gezondheid en gezondheidsbescherming. Het enige dat ik miste, was de weerbarstigheid binnen de zorg, waardoor het in de praktijk van alledag toch moeilijker is dan gedacht om een weloverwogen keuze werkelijk doorgevoerd te krijgen.
Het is ook een actueel boek gelet op recente ontwikkelingen zoals het aanstaande Britse tabaksverbod, de opwinding die in Nederland direct ontstond over de publicatie van de nieuwe Schijf van Vijf (“Waar bemoeit de overheid zich mee?”) en het prikkelende interview met chirurg Schelto Kruijf in NRC van 25 april 2026 over de vraag in hoeverre ziekenhuizen eigenlijk bijdragen aan gezondheid. Het boek van Brigit Toebes zal kunnen bijdragen aan het maken van afwegingen en keuzes – helaas maakt ze dat zelf niet meer mee.
Boek: Brigit Toebes, Dat maak ik zelf wel uit, Boom
Pluspunt: toegankelijk en praktisch toepasbaar, op een gedegen fundament
Minpunt: weerbarstigheid dagelijkse praktijk mist
4 sterren
Mieke de Die is advocaat gezondheidsrecht bij Velink & De Die advocaten in Amsterdam.
