Het College voor de Rechten van de Mens onderzocht welke informatie de overheid mag verzamelen over demonstraties en mensen die demonstreren, en welke mensenrechtelijke normen hiervoor gelden. De resultaten van dit onderzoek staan in het de jaarlijkse rapportage 2025-2026: Demonstreren in beeld. Daaruit blijkt dat steeds meer informatie over demonstraties en demonstranten wordt verzameld.
Spanningen
Dit kan ertoe leiden organisatoren van demonstraties niet meer overleggen met de overheid, bijvoorbeeld door een voorgenomen demonstratie niet aan te melden. Gevolg is dat de overheid op andere manieren informatie gaat verzamelen over aanstaande demonstraties, of met camera’s toezicht gaat houden. Dat kan weer leiden tot spanningen tussen demonstranten en, bijvoorbeeld, de politie.
Cameratoezicht
In de rapportage bespreekt het College verschillende vormen van het verzamelen van informatie over demonstraties: onder andere het raadplegen van openbare online bronnen, observaties door politie op straat, informatie via burgerinformanten, gegevens die worden gevraagd van organisatoren van demonstraties en cameratoezicht – met bodycams en drones. De verzamelde informatie kan gegevens bevatten over namen, woonplaatsen en politieke of religieuze opvattingen van mensen die demonstreren.
Wettelijke bevoegdheden
Van alle demonstraties verloopt 97 procent zonder incidenten. In 0,03 procent van de demonstraties worden meer dan tien incidenten geregistreerd. Na incidenten schieten bestuurders en politici vaak in een reflex om meer wettelijke bevoegdheden te vragen voor burgemeesters en politie om informatie te verzamelen. Of die nieuwe wetgeving echt noodzakelijk is en kan helpen om incidenten te voorkomen, en of nieuwe maatregelen niet te ingrijpend zijn, is niet altijd duidelijk. Maar dat is wel vereist om in overeenstemming te zijn met mensenrechten.
Nut en noodzaak
In het huidige politieke debat over nut en noodzaak van informatievergaring rondom demonstraties wordt vaak elke maatregel afzonderlijk besproken, constateert het College. Volgens het College is het nodig naar de mogelijke gevolgen van alle maatregelen gezamenlijk te kijken. In de rapportage licht het College toe onder welke strikte voorwaarden een inperking op het recht op vreedzame demonstratie is toegestaan en wanneer dat niet het geval is.
Vicieuze cirkel
Het College beveelt aan de ‘vicieuze cirkel te doorbreken’. Meer bevoegdheden leiden immers tot te veel monitoring, controle en wantrouwen. Bestaande bevoegdheden zijn over het algemeen voldoende om op incidenten te reageren. De overheid zou alleen maatregelen moeten treffen waaraan een dringende maatschappelijke behoefte bestaat, die echt werken en mensen niet afschrikken om deel te nemen aan het publieke debat.
Informatieverwerking
Verder zou informatieverwerking inzichtelijk moeten zijn. Als mensen denken dat de overheid hen in de gaten houdt, nemen ze minder gemakkelijk deel aan publieke bijeenkomsten. De overheid moet duidelijk zijn over hoe en in welke gevallen informatie wordt verzameld en opgeslagen over personen voor, tijdens, en na demonstraties. Die gegevens moeten zij kunnen inzien. Tegelijk moet het verzamelen van persoonsgegevens worden beperkt.
Lees hier de jaarrapportage van het College voor de Rechten van de Mens over demonstraties.
