‘Aanpassing Grondwet moet wel concrete invulling krijgen’

Delen:

Ongetwijfeld bedoelde de regering het goed, maar de voorgestelde aanpassingen van de Grondwet vallen niet overal in goede aarde. De reacties lopen uiteen van ‘symboolwetgeving’ tot ‘gedrocht’. Het recht op een eerlijk proces, dat nu alleen is te vinden in het EVRM, kan in de Grondwet wel van meerwaarde zijn. Mits die norm in de praktijk daadwerkelijk wordt ingevuld, want anders is het een lege huls.

‘De Grondwet waarborgt de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten.’ Deze plechtige zin moet voortaan, als een soort artikel nul, voorafgaan aan het discriminatieverbod waarmee de Grondwet nu opent. Dat voorstel heeft de regering vorige week naar de Tweede Kamer gestuurd.

Thijs KelderHet klinkt onschuldig, je valt er geen buil aan. Daarom zegt strafrechtadvocaat Thijs Kelder (Sjöcrona Van Stigt): “Er is niks op tegen dat zo’n uitgangspunt wordt opgenomen in zo’n gewichtig document. De vraag is wel wanneer het zal worden gerealiseerd, want het betreft een lange procedure.” Maar ook: “Het klinkt chic zeg. Maar is het wel de moeite waard om daarvoor het parlement te ontbinden om zo de Grondwet te kunnen wijzigen?”

Wim VoermansWie in ieder geval niet hoopt dat het ooit zo ver komt, is de Leidse hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. Hij komt bijna woorden tekort om te omschrijven wat hij van die bepaling vindt. Suf, zo mank als wat, totaal onnodig, een gedrocht en gratuit, zijn er daar maar enkele van. Voermans: “Wetstechnisch is het voorstel ook nog eens kreupel. Het maakt deel uit van het lichaam van de Nederlandse Grondwet en drukt dus een norm uit. Maar het lijkt eerder op een soort verklaring of vaststelling.”

Zo’n algemene bepaling lost volgens Voermans geen enkel probleem op, die creëert ze slechts. “Er ontstaan ongemakkelijke vragen: wat is eigenlijk ‘de democratie’ of ‘de rechtsstaat’? Moet de rechter maar gaan bepalen wat die open begrippen inhouden?” In een land dat niet wil dat de rechter zo’n grote bevoegdheid toekomt bij het bepalen van de inhoud van het (grond)wettelijke recht, valt dat volgens hem niet te rijmen.

Voermans: “En helemaal gratuit is de norm die zegt dat de Grondwet de grondwettelijke grondrechten waarborgt. Ja, wat anders?” Zijn conclusie: “Dit onberaden voorstel voor artikel nul is in het beste geval volstrekt onnodig en nutteloos, en in het slechtste geval een twistappel en mogelijk een splijtzwam.”

Ook voor de wetgevingsjuristen op de ministeries moet dit een horreur zijn, volgens Voermans. “Zij worden opgezadeld met een onmogelijke opdracht. Het is typisch een bepaling van de babyboomgeneratie, mensen die canons en musea willen oprichten ter meerdere eer en glorie voor zichzelf. Mensen dus die met zichzelf bezig en iets willen achterlaten. Men had beter een jaar langer kunnen nadenken en dan met iets komen dat wel betekenis heeft. Zelfs meet een kleine aanpassing kan het beter worden: ‘Nederland is een democratische rechtsstaat’. Dat lijkt spijkers op laag water zoeken maar is juridisch heel wat anders dan wat er nu staat.” Maar na positieve adviezen van onder andere de Raad van State, De Raad voor de rechtspraak en het College voor de Rechten van de Mens zal de stevige kritiek van Voermans waarschijnlijk in dorre aarde vallen.

Recht op een eerlijk proces

Tegelijk met de invoering van ‘artikel 0’ zal het recht op een eerlijk proces en de onpartijdige en onafhankelijke rechter in de Grondwet worden opgenomen. Dat kan op meer bijval rekenen. Advocaat Kelder spreekt van ‘symboolwetgeving’, want het EVRM waarborgt al dat verdachten recht hebben op een eerlijk proces. “Maar opname in de Grondwet kan wel van belang zijn nu het EVRM en het Europees Hof door sommige staten steeds meer worden bekritiseerd. Je kan uit veiligheidsoverwegingen dat recht ook in de Grondwet opnemen.”

Bas LeeuwBas Leeuw spreekt ronduit van een ‘meerwaarde’ als het recht op een eerlijk proces in de Grondwet wordt opgenomen. De Leidse universitair docent strafrecht, die in 2013 promoveerde op het proefschrift Grondwet en eerlijk proces, vindt die meerwaarde vooral in het strafrecht. Dat is, aldus Leeuw, te veel afhankelijk van het EVRM. “Een goed nationaal tegenwicht is nodig.”

Ook staatsrechtelijk is die toevoeging van waarde. Leeuw: “De Grondwet zou de meest belangrijke bepalingen moeten uitdragen. Als er nu al allerlei rechten instaan, waarom dan niet het recht op een eerlijk proces? Zonder dat recht doe je de Grondwet tekort, met dat recht kun je de Grondwet opwaarderen. Het zou een meer levend document kunnen worden. De Grondwet speelt nu in het strafrecht geen rol – toch raar voor zo’n belangrijk document. En wie zegt: het staat al in het EVRM, heeft een kijk op de betekenis van onze Grondwet die niet de mijne is.”

Ook strafrechtelijk heeft opname van het recht op een eerlijk proces in de Grondwet meerwaarde, zegt Leeuw. “Staat het in onze Grondwet, dan kunnen we zelf veel meer eigen lijnen uitzetten. Wat zien wij als een eerlijk proces?”

Maar alleen die bepaling in de Grondwet is te weinig, vindt advocaat Kelder. “Het is een algemene en abstracte formulering waar je verder weinig mee kan. Van belang is vooral dat we het idee erachter laten doorklinken in concrete wetgevingsvoorstellen, zoals de voorstellen in het kader van de modernisering van ons Wetboek van Strafvordering. Een goed voorbeeld waarin dat dreigt mis te gaan is de regeling rondom de advocaat bij het politieverhoor. Het is mooi dat het recht op rechtsbijstand tijdens politieverhoren in abstracto wordt erkend als een onderdeel van het recht op een eerlijk proces, maar als je als advocaat tijdens dat verhoor niks mag en als er niet in een reële vergoeding voor deze bijstand wordt voorzien, kan de erkenning makkelijk een lege huls blijven.”

Zo ziet Leeuw het ook. “Je kunt wel in de Grondwet zetten dat mensen recht hebben op een eerlijk proces, maar belangrijker is: hoe ga je dat invullen? Het dwingt ons na te denken wat we nou een eerlijk proces vinden en welke normen daarbij een rol spelen. Dat is al bepaald door het Europese mensenrechtenhof? Nee, we kunnen eigen jurisprudentie ontwikkelen en dat kan een input zijn voor het EHRM. Het Hof kan dan de bestaande jurisprudentie over artikel 6 EVRM zelfs wat gaan aanpassen.”

Hoogleraar staatsrecht Voermans is niet echt overtuigd. “Mwâh”, reageert hij. “Het recht op een eerlijk proces in de Grondwet kan nét. Maar zo wordt onze Grondwet op termijn wel een vrijblijvend boodschappenmandje waar iedereen denkt de voor hem of haar belangrijke rechten of boodschappen kwijt te kunnen.”

Delen:

Het belangrijkste nieuws wekelijks in uw inbox?

Abonneer u op de Mr. nieuwsbrief: elke dinsdag rond de lunch een update van het nieuws van de afgelopen week, de laatste loopbaanwijzigingen en de recentste vacatures. Meld u direct aan en ontvang elke dinsdag de Mr. nieuwsbrief.

Scroll naar boven