Bas Heijne: ‘Rechter moet de staat naar de straat halen’

Delen:

Beeld bij Dag van de rechtspraak MKToch jammer voor die aanwezige bij de Rechtspraaklezing – gisteren in de Brabanthallen in Den Bosch – die een potje patience op haar tablet kennelijk interessanter vond. Of een man enkele stoelen verderop, die het nodige van de lezing moet hebben gemist omdat hij maar bleef zoeken naar de juiste emoticon om zijn whatsapp-bericht mee af te sluiten. In de zaal: enkele honderden rechters, officieren en andere rechtspraakmedewerkers die wél aandachtig luisterden.

De rechter tussen staat en straat, dat was het thema van de Dag van de rechtspraak, en eigenlijk hadden de patiencespeelster en de whatsapper het niet beeldender kunnen maken. Rechtspraakmedewerkers zijn net mensen en doen ook wat ‘de man in de straat’ doet. Wat ook de Bossche burgemeester Ton Rombouts betoogde, toen hij een laatmiddeleeuws schilderij op zijn werkkamer toelichtte: daarop staat Vrouwe Justitia zónder blinddoek, zodat ze oog heeft voor de maatschappelijke werkelijkheid.

Hoe staat de rechtspraak zelf tegenover ‘de straat’, vroeg presentator Humberto Tan zich af. Dat kon worden getest met een kleine enquête, waarin de aanwezigen hun smartphone konden gebruiken om antwoorden in te toetsen. Dat digitale experiment liep volledig in de soep.

Met het klassieke handopsteken konden de aanwezigen vervolgens aangeven hoeveel procent van de Nederlanders er volgens hen ooit betrokken is geweest bij een rechtszaak. Twintig procent, dachten de meeste aanwezigen. Het juiste antwoord is 35 procent, bleek uit een eerder afgenomen enquête onder tweeduizend Nederlanders. Of welk rapportcijfers geven Nederlanders aan rechters, volgens de rechters. Ze dachten een 7, het is een 6,6. En: wie heeft het meest vertrouwen in rechters? Dat zijn vooral de niet-rechtzoekenden. Burgers die met de rechtspraak te maken hebben, hebben nog enigszins vertrouwen in rechters, ondernemers nauwelijks.

En tot slot: hoe kan de rechtspraak haar reputatie verbeteren? Volgens de geënquêteerde burgers kan dat een beetje door beter te luisteren en meer empathie te tonen, kan dat al beter door duidelijker te communiceren, maar iets meer dan de helft van hen vond dat de reputatie alleen te redden is door zwaarder te straffen.

Zichtbaarheid van de rechter hoort daar dus niet bij, maar dat was wel het thema van de Rechtspraaklezing, dit jaar uitgesproken door publicist en opiniemaker Bas Heijne. Dat was jarenlang een onbelangrijke kwestie, ‘maar nu een met een enorme resonantie’. Want word je niet gezien, dan schept dat alleen maar argwaan, aldus Heijne.

Gelukkig had Humberto Tan in een interview met het blad Rechtspraak al een voorzetje gegeven op deze discussie. Daarin betoogde Tan dat rechters vaker hun vonnissen moeten uitleggen, want dat kan de rechtstaat juist versterken. Tan vond ook dat rechters én afstand moeten houden én deel moeten gaan uitmaken van de mediacultuur – probeer dat maar eens te rijmen, vond Heijne. Of (Tan): vonnissen toelichten maar er niet over debatteren. Heijne: ‘Dat wordt niet geaccepteerd.’ De NRC-columnist wees op het grote afbreukrisico dat individuele rechters kunnen lijden die geen media-ervaring of niet het juiste charisma of persoonlijkheid hebben.

Heijne ging een laag dieper. Van rechters wordt steeds meer verwacht: ze moeten rechtspreken, optreden als mediator en eigenlijk overal de boel bij elkaar houden. Dat leidt er al toe dat de rechter steeds zichtbaarder wordt. Maar in die zichtbaarheid gaat het er niet om dat hij vonnissen uitlegt, maar zijn cultureel gezag actief uitdraagt. En dat gezag zit in de idee van de rechtstaat, dát moet steeds worden getoond. De rechter moet – in zijn publieke rol – laten zien dat de rechtstaat niet boven de samenleving staat maar zich in het hart van diezelfde samenleving bevindt. Dat is wat Heijne betreft de kern van de rechterlijke zichtbaarheid: de rechter moet de staat naar de straat halen en zich van het straatrumoer niet al te veel aantrekken. De rechter is een vertegenwoordiger van de rechtstaat maar moet zich verre houden van het publieke debat. Voor hem géén praatshows. Da’s best lastig, erkende Heijne, want de samenleving wordt steeds persoonlijker en vraagt dan ook om gezichten en standpunten van individuele rechters. En hij waarschuwde: doe dat liever niet, houdt alleen het grotere geheel van de rechtstaat in het oog.

Blij dat we het met elkaar eens zijn, riep Humberto Tan – bekender van zijn rol als presentator van zo’n praatshow. Dat was een grappige opmerking, maar de kloof tussen Tan, die ’s avonds op tv maar wat graag met rechters zou babbelen over strafzaken en Heijne, die een hoger belang wil dienen, kon niet groter zijn. Dat zouden zelfs de patiencespeelster en de whatsappende Rechtspraakmedewerker moeten toegeven.

Delen:

Het belangrijkste nieuws wekelijks in uw inbox?

Abonneer u op de Mr. nieuwsbrief: elke dinsdag rond de lunch een update van het nieuws van de afgelopen week, de laatste loopbaanwijzigingen en de recentste vacatures. Meld u direct aan en ontvang elke dinsdag de Mr. nieuwsbrief.

Scroll naar boven