(1) ‘Niet wordt ingezien dat een minder ingrijpende maatregel niet zou volstaan.’
Deze zin staat in een uitspraak van de rechtbank Rotterdam. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) had de vergunning van een bedrijf ingetrokken. De rechtbank vond die maatregel te zwaar.
Wat staat hier eigenlijk? Om dat te begrijpen, moet je drie negatieve betekenissen verwerken: niet, minder en opnieuw niet.
(1a) Volgens de rechtbank had de AFM ook een minder ingrijpende maatregel kunnen nemen.
Deze formulering is iets stelliger dan het origineel. En heel veel duidelijker. Daar is ook iets voor te zeggen.
We gebruiken meervoudige ontkenningen op verschillende manieren
In onze taal hebben we verschillende manieren om een meervoudige ontkenning te gebruiken:
- We versterken een negatieve boodschap ermee
- We brengen ermee een positieve óf een negatieve boodschap
- We geven er een juridische nuance mee weer
- De boodschap versterken
In spreektaal hoor je weleens: ‘Daar ben ik nooit niet geweest.’ ‘Ik eet nooit geen worteltjes.’ Of: ‘Dat kun je never nooit van me verwachten.’ We begrijpen die dubbele ontkenningen moeiteloos. Ze versterken elkaar. In het Afrikaans is een dubbele ontkenning zelfs heel gewoon: ‘Ek weet nie wat dit is nie.’ Dat betekent: ‘Ik weet niet wat het is.’
- Een positieve of negatieve boodschap brengen
Bij ‘zonder wrijving geen glans’ moet ons brein meer moeite doen. Daar moeten we twee ontkenningen combineren tot een positieve boodschap: wrijving is nodig om glans te krijgen. Min maal min is plus. En bij ‘Niet wordt ingezien dat een minder ingrijpende maatregel niet zou volstaan’ moeten we drie ontkenningen combineren tot een negatieve boodschap. Min maal min maal min is min.
- Een juridische nuance weergeven
De rechtbank Oost-Brabant schreef:
(2) ‘De rechtbank acht het niet onaannemelijk dat [slachtoffer] […] erg is geschrokken.’
Verderop noemt de rechtbank een alternatief scenario van de verdachte ook ‘niet
onaannemelijk’. Om zo’n zin te begrijpen, moet ons brein nog harder werken. De jurist wil een subtiel verschil overbrengen tussen aannemelijk en niet onaannemelijk. Maar waar op het spectrum van aannemelijk tot onaannemelijk ligt niet onaannemelijk? Hoe weet je eigenlijk of juristen onderling precies dezelfde nuance bedoelen met ‘niet onaannemelijk’? En wat gebeurt er als een leek deze uitspraak leest?
Er ontstaat een merkwaardige situatie. De schrijver probeert heel precies te zijn, maar het kan heel goed zijn dat iedere lezer iets anders begrijpt. Je kunt je afvragen hoeveel die precisie dan nog waard is.
De schijn van precisie
Het gerechtshof Den Haag maakt het wel bont:
(3) ‘De motivering […] om geen uitstel te verlenen […] is naar het oordeel van de wrakingskamer niet onbegrijpelijk en in elk geval niet zó onbegrijpelijk dat […]’
formulering lijkt een nauwkeurig onderscheid te maken. Alleen geven de woorden de lezer nauwelijks houvast.
Begrijpen we hetzelfde?
Rechters hebben goede redenen om voorzichtig te formuleren. Daarnaast hebben ze goede redenen om duidelijk en eenduidig te formuleren. Want ook degenen over wie zij rechtspreken moeten de uitspraak kunnen volgen. Zij moeten de uitspraak begrijpen zoals de rechter die bedoelt.
De fragmenten komen uit de volgende uitspraken:
- ECLI:NL:RBROT:2026:5870
- ECLI:NL:RBOBR:2026:6104
- ECLI:NL:GHDHA:2026:1206
