Marktonderzoeksbureau Ipsos I&O onderzocht in opdracht van Pels Rijcken, het kantoor van landsadvocaat, hoe Nederlanders maatschappelijke rechtszaken in de democratische rechtsstaat begrijpen, beoordelen en ervaren. Dit onderzoek, uitgevoerd in het kader van de Week van de Rechtsstaat, betrof een online enquête onder 1.059 Nederlanders en werd afgelopen zomer uitgevoerd. Een deel van de vragen was een herhaling van een vergelijkbaar onderzoek uit 2025.
Vertrouwen
Uit het nieuwe onderzoek blijkt dat 54% van de ondervraagden vertrouwen heeft in de goede werking van de democratische rechtsstaat – in 2025 was dit nog 61%. Dit vertrouwen is vooral gestoeld op institutionele mechanismen – zoals een scheiding der machten – die in Nederland ‘goed werken’. Nederlanders die minder of geen vertrouwen hebben in de werking van de rechtsstaat, zijn vooral kritisch over de politiek: zij voelen zich vaak niet gehoord of vinden de uitvoering van beleid niet goed. Een flinke minderheid (41%) heeft het idee dat de Nederlandse overheid zich niet aan haar eigen regels houdt. Drie kwart (73%) vindt dat ‘rechters de overheid moeten kunnen dwingen beleid te veranderen als het ingaat tegen de wet’. Dat is gelijk aan vorig jaar.
Maatschappelijke rechtszaken
Twee derde van de ondervraagden (67%) vindt dat maatschappelijke rechtszaken – van of tegen de overheid, die bredere aandacht krijgt in de media en politiek – ‘gewone burgers de kans geven om de overheid aan de wet te houden.’ Voor het principe dat burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties de overheid voor de rechter moeten kunnen dagen, is dan ook steun: 61 procent vindt dat een (zeer) goede zaak. In mindere mate vinden Nederlanders het ook goed dat de overheid andersom ook zaken tegen bedrijven (58%), maatschappelijke organisaties (44%) en burgers (32%) kan aanspannen.
Barrières
Wel zien Nederlanders barrières rondom maatschappelijke rechtszaken: drie op de vijf (61%) vindt dat het voor ‘gewone mensen te moeilijk is om naar de rechter te stappen’. Zeker als de zaak wordt aangespannen door de overheid tegen een burger, roept dit een gevoel van ‘David vs. Goliath’ op. Bijna een derde (31%) zegt dat zulke rechtszaken ‘niet bijdragen aan het oplossen van grote problemen’.
Accepteren
Nederlanders zien hoofdzakelijk een rol voor politici in het goed laten verlopen van maatschappelijke rechtszaken. Het ‘altijd accepteren van rechterlijke uitspraken door politici’ staat hier bovenaan (52% vindt dit belangrijk), gevolgd door ‘het maken van betere wetten, zodat burgers en organisaties minder vaak naar de rechter hoeven te stappen’ (48%). Verder hebben veel Nederlanders de behoefte aan begrijpelijke berichtgeving rondom uitspraken, een taak voor zowel rechters als journalisten.
Onder de rechter
Iets meer dan een derde (36 procent) vindt dat ‘politici duidelijk moeten zeggen wat zij vinden, ook over lopende rechtszaken’, 34 procent is het daarmee oneens (de rest is neutraal of weet het niet). In 2025 vond nog 52 procent dat politici zich ook over rechtszaken duidelijk moeten uitspreken als deze nog onder de rechter zijn. Wel vinden Nederlanders nu iets minder vaak dat ‘politici te vaak kritiek hebben op de uitspraken van rechters’ dan vorig jaar; dat percentage daalde van 39 naar 33.
Klik hier voor meer informatie over het Ipsos-onderzoek.
