Eén blik op het dossier, en iedereen zou tot de conclusie zijn gekomen dat zijn cliënt er niets mee te maken had. Toch zat de man een half jaar vast. Met die zaak illustreert advocaat Sylvester Römer hoe onverbiddelijk het Nederlandse strafrecht kan zijn. “En omdat hij toevallig een beetje hasj op zak had, werd hij voor dat ene kleine ding wel veroordeeld. Schadevergoeding voor die zes maanden onterechte detentie? Nul. Je krijgt alleen maar schadevergoeding als je geheel bent vrijgesproken.”
De tweede aflevering van de Claimcast, de maandelijkse podcast over claims en massaclaims, ging over claims in strafrechtelijke zaken. Te gast waren Julia Mekkes (Mekkes Advocatuur) en Sylvester Römer (Meijers Canatan Advocaten). Mekkes staat zowel verdachten als slachtoffers en nabestaanden bij; Römer werkt in geweldszaken en doet ook zaken op het gebied van georganiseerde misdaad en fraude. Advocaat en bijzonder hoogleraar Geert-Jan Knoops (Knoops’ Advocaten/Universiteit van Amsterdam) belde in over gerechtelijke dwalingen, waarmee hij zelf als advocaat te maken had. Host, en co-auteur van dit artikel, is Kirsten Maes, advocaat bij VBK, universitair docent en gepromoveerd op het aansprakelijkheidsrecht.
Claimen binnen het strafproces
Wanneer kies je met een schadeclaim voor de civiele of juist de strafrechtelijke route? Slachtoffers en nabestaanden kunnen zich op grond van artikel 51f Sv als benadeelde partij voegen, legt Mekkes uit. Grofweg zijn er twee categorieën: materiële schade en immateriële schade. Nabestaanden hebben daarnaast recht op affectieschade, een gefixeerd bedrag van 17.500 tot 20.000 euro voor ouders, partners en kinderen. “Het gaat vaak om erkenning en genoegdoening”, zegt Mekkes. Maes, die als civilist meeluistert, merkt op dat diezelfde erkenning in een civiele procedure niet de primaire focus heeft; daar draait het in de eerste plaats om de compensatie van geleden schade en het bewijs dat daarvoor nodig is.
Voor slachtoffers is het strafproces een laagdrempelige route. “De advocaat is veelal gratis, je hoeft geen dagvaarding uit te brengen, geen griffierecht te betalen”, zegt Römer. Daar komt een uniek instrument bij: de schadevergoedingsmaatregel. Als de veroordeelde niet betaalt, schiet de staat het bedrag voor en verhaalt zij het zelf op de dader. Bij gewelds- en zedenmisdrijven is dat voorschot onbegrensd; in andere zaken stopt het bij 5.000 euro. Maes voegt toe dat complexere vorderingen, zoals gederfde inkomsten, vaak alsnog bij de civiele rechter belanden. “Als de vordering te complex wordt, verklaart de rechter haar niet-ontvankelijk”, beaamt Römer. “We zijn immers geen schade-experts.” Ook de timing wringt: vorderingen komen soms pas de avond voor de zitting binnen en dan is het lastig om de vordering goed te beoordelen. Daarom pleit Römer voor een strikte termijn van minimaal een week voor indiening.
Als verdachten zelf schade lijden
Het beeld kantelt wanneer niet het slachtoffer, maar de verdachte schade claimt. De claim van Marco Borsato, die na zijn recente vrijspraak ruim twee ton van de vier ton aan advocaatkosten terugvordert van de staat, zorgde voor discussie. Een begrijpelijke claim, vindt Mekkes. “Als ik onterecht vervolgd zou worden en vier ton aan advocaatkosten maakte, zou ik ook geld terugvragen. Naast de reputatieschade heb je jaren in onzekerheid geleefd.” Maes wijst op de keerzijde: een vrijspraak is niet hetzelfde als een onterechte vervolging, en als de staat betaalt, betaalt uiteindelijk de samenleving. Schadevergoeding na vrijspraak is daarom geen automatisme. Het moet binnen drie maanden worden gevorderd en de kosten moeten redelijk zijn. Wie zich jarenlang op zijn zwijgrecht beroept, kan bovendien te horen krijgen dat de duur van het onderzoek mede aan hemzelf te wijten is, voegt Römer toe.
Knoops, die in zaken als die tegen Borsato en Inez Weski optreedt, benadrukt dat hij primair op vrijspraak koerst. “Maar je realiseert je dat de reputatie van dit soort mensen blijvend wordt geschaad. Je houdt bij het verzamelen van bewijs ook de schade die iemand lijdt in de gaten.” Zodoende kan een eventuele claim (zoals bij Marco Borsato) later nog worden ingediend.
Gerechtelijke dwalingen
Ook na gerechtelijke dwalingen, waarna , onschuldigen soms jarenlang vast hebben gezeten, worden geregeld schadeclaims ingediend. Knoops, oprichter van het Nederlandse Innocence Project, zag het in onder meer de Puttense moordzaak, de zaak-Ina Post en de Spelonkzaak op Bonaire, waarin twee jongens werden veroordeeld voor een dubbele moord terwijl één tijdens het feit achter de computer zat en de ander in de gevangenis. Beide alibi’s waren nooit onderzocht. Het patroon en de oorzaak is wereldwijd hetzelfde, aldus Knoops: tunnelvisie. “Justitie kiest voor een bepaald scenario en gaat alles naar dat scenario toewerken”, legt hij uit. “Ontlastend materiaal wordt vergeten.” Amerikaans onderzoek wijst drie hoofdoorzaken aan voor gerechtelijke dwalingen: onbetrouwbare getuigenverklaringen, valse bekentenissen en onjuist toegepast forensisch bewijs.
Hoe je zulk leed compenseert, blijft lastig te beantwoorden. “Iedere schadevergoeding in dwalingszaken is in wezen symbolisch”, zegt Knoops. In de Puttense moordzaak kregen de twee veroordeelde mannen ieder ongeveer negen ton, maar daar moesten nog schulden van worden afbetaald. Gemiste verjaardagen en hoogtijdagen, uitvaarten, een loopbaan: dat valt niet terug te kopen. Maes herkent de worsteling uit het aansprakelijkheidsrecht: een gemist leven laat zich moeilijk vertalen in een schadepost.
Conclusie
Waar de eerste aflevering van de Claimcast liet zien dat de angst voor Amerikaanse toestanden in het civiele claimlandschap overtrokken is, laat dit gesprek zien dat schadeclaims in strafrechtprocedures qua complexiteit weliswaar begrensd worden, maar dat er zeker ruimte en ontwikkeling is. Die complexiteit drukt veel vorderingen alsnog naar de civiele rechter, en onterecht veroordeelden blijven soms met lege handen staan. En dan zijn er de gerechtelijke dwalingen, waarvoor eigenlijk elke vergoeding tekortschiet. Knoops verwoordt het treffend: het verleden koop je niet terug. Wat het strafrecht wel kan bieden, is erkenning, een vangnet en de bereidheid om van missers te leren.
Julia Mekkes, Sylvester Römer en Geert-Jan Knoops komen uitgebreid aan het woord in de tweede aflevering van de Claimcast, een maandelijkse podcast over claims, massaclaims én context, gepresenteerd door Kirsten Maes. De Claimcast is gemaakt door Recht in je Oor in samenwerking met VBK en is te beluisteren via de podcastkanalen, zoals Spotify en Apple Podcasts en YouTube.
