Ruim dertig jaar na het standaardwerk van hoogleraar Ernst Theodor Brainich von Brainich Felth over het staatsnoodrecht (1993), komt een nieuw boek uit over dit onderwerp. Op 13 november verdedigt Samantha Daniëls haar proefschrift Staatsnoodrecht in ontwikkeling aan de Universiteit van Amsterdam.
Uitzonderingstoestanden
De basis voor het staatsnoodrecht ligt in artikel 103, lid 1 van de Grondwet. Het staatsnoodrecht kan worden ingezet bij ‘uitzonderingstoestanden’. Inmiddels zijn noodbevoegdheden onderbracht in zo’n veertig wetten. Dat zijn bijvoorbeeld de Comptabiliteitswet 2016, de Telecommunicatiewet, de Wegenverkeerswet 1994, de Distributiewet, de Vorderingswet, de Noodwet rechtspleging, de Wet verplaatsing bevolking, de Oorlogswet voor Nederland en de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag.
Carte blanche
Dat klinkt alsof voor iedere ‘buitengewone omstandigheid’ een regeling of bevoegdheid voor handen is, maar dat is volgens promovenda Daniëls niet zo. Dat kán het bestuur een carte blanche geven, zoals sommige critici stellen. Maar zover wil Daniëls niet gaan. “Als er in het noodrecht een beroep wordt gedaan op buitengewone omstandigheden, moet er een procedure worden gevolgd die het parlement betrekt bij de uitoefening van noodbevoegdheden”, vertelt zij op de website van de UvA.
Streng asielbeleid
Ze verwijst daarbij toen minister Marjolein Faber in 2024 het noodrecht van de Vreemdelingenwet probeerde te ‘misbruiken’. Te veel migranten werd beschouwd als een buitengewone omstandigheid, zodat via het noodrecht (de asielnoodmaatregelwet) een streng asielbeleid moest worden doorgevoerd, afwijkend van het bestaande vreemdelingenrecht. “Dat was staatsrechtelijk gezien zeer zorgelijk”, zegt Daniëls. “Noodrecht is bedoeld voor uitzonderlijke omstandigheden, niet om beleid door te voeren waarvoor binnen het gewone recht onvoldoende ruimte is.”
Democratische controle
De Tweede Kamer steunde Fabers plan niet zodat het stelsel van democratische controle en tegenwicht hier goed functioneerde. Toch maakt Daniëls zich zorgen: bij het zogenoemd ‘vormvrij noodrecht’ kan een bestuurder direct ingrijpen, zonder eerst een speciale procedure te doorlopen. Via die weg kunnen burgemeesters snel handelen bij ernstige ongeregeldheden. Probleem is volgens Daniëls dat dergelijke bevoegdheden ook op andere terreinen zijn terechtgekomen, in sectoren waar de gevolgen veel groter kunnen zijn. “De rechtsstatelijke checks and balances voor het inzetten van dat soort noodrecht schieten tekort.” Daniëls stelt voor het vormvrije noodrecht op nationaal niveau af te schaffen. “Dat betekent niet dat de overheid bij een acute crisis eerst lange procedures moet doorlopen. Er kunnen spoedprocedures bestaan waarmee snel handelen mogelijk blijft.”
Rechtsextremisme
Maar of controlemechanismen goed werken hangt volgens Daniëls ook af van de samenstelling van het kabinet en de Staten-Generaal. Het plan-Faber werd twee jaar geleden vakkundig afgeschoten. Maar de opkomst van het rechtsextremisme dwingt de wetgever nog beter na te denken over de inzet van het noodrecht, vindt Daniëls.
Regels en controles
Het staatsnoodrecht komt in beeld wanneer een crisis al gaande is. Maar bij sommige technologieën, – AI-hacks die het financiële verkeer ontregelen of gevolgen hebben voor de elektriciteits- of drinkwatervoorziening – moeten we eerder nadenken over de risico’s, zegt Daniëls. “Als je pas ingrijpt nadat essentiële systemen zijn uitgevallen, ben je mogelijk te laat. Daarom moeten we niet alleen kijken naar de bevoegdheden die de overheid tijdens een crisis nodig heeft, maar ook naar de regels en controles die problemen vooraf kunnen voorkomen.”
