Juridisch nieuws

Van klaretaaltoets tot voorleesvonnis

‘Jargon is soms niet te vermijden’
Shutterstock – Retrorocket

De Rechtspraak wil graag dat uitspraken begrijpelijk zijn. De politiek vraagt om ‘B1-taal’. Er zijn verschillende initiatieven om klare taal, of gewonemensentaal zoals de Raad voor de rechtspraak het ook noemt, te bevorderen. In een artikel in het nieuwe nummer van Mr. valt te lezen wat er op dit gebied gebeurt.

Of het wel over hun zaak gaat, schijnen burgers soms te denken als de uitspraak binnenkomt. Ze begrijpen er niets van, terwijl het op de zitting helder was. Waarom schrijven rechters zo onbegrijpelijk?

Joyce Lie (rechtbank Oost-Brabant)

Eind vorig jaar diende D66-Kamerlid Maarten Groothuizen een motie in over begrijpelijker taalgebruik in uitspraken. Een meerderheid van de Tweede Kamer steunde deze oproep. Volgens Groothuizen moeten rechters B1-niveau gebruiken, net als de rijksoverheid doet in teksten voor burgers, want dat zou tachtig procent van de mensen begrijpen. In een brief van april, als reactie op de motie Groothuizen, noemde de Raad voor de rechtspraak de belangrijkste initiatieven om begrijpelijke taal in uitspraken te bevorderen. Joyce Lie (@JudgeJoyce_), rechter in de rechtbank Oost-Brabant, werd in de brief als ambassadeur van het gebruik van klare taal genoemd. Sinds 2012 twitterde zij meer dan 32.000 keer over haar vak. “Ik wil uitleggen wat voor werk wij doen”, zegt Lie. “Daarom vind ik klare taal belangrijk. Want als je verwacht dat de samenleving begrijpt wat de rechtspraak doet, moet je zorgen dat de uitspraken begrijpelijk zijn. Steeds meer juristen binnen de rechtspraak zetten zich in voor helder taalgebruik, wat trouwens iets anders is dan B1. En de communicatieafdeling van onze rechtbank is daar al veel langer mee bezig. Ook maken onze persvoorlichters al meer dan tien jaar publieksvriendelijke samenvattingen van uitspraken, pvs’jes. De landelijke Klaretaalbokaal, die dit jaar voor de derde keer wordt uitgereikt, is voortgekomen uit een lokale bokaal die vele jaren geleden door onze rechtbank is bedacht. Dit jaar zijn er ruim dertig genomineerden. Voorzitter van de jury is Maarten Feteris, president van de Hoge Raad.”

Structuur

Begrijpelijke taal houdt volgens Lie in: geen ouderwets of hoogdravend taalgebruik, en duidelijk schrijven. Niet alle zinnen hoeven kort te zijn, als je maar verbindingswoorden gebruikt. “Te veel korte zinnen maken een tekst hakkerig, dat irriteert. Behalve om het taalgebruik gaat het ook om de structuur van een tekst. Voordat je gaat schrijven, moet je de boodschap goed voor ogen hebben. De conclusie kan best aan het begin. Dat is wat iedereen het eerste wil weten. In een uitspraak die ik vandaag schreef heb ik als eerste tussenkop: ‘Wie krijgt er gelijk?’, en daaronder meteen de uitkomst. Pas daarna de redenen waarom. Jargon kun je niet altijd vermijden. Dat geeft helemaal niet, als je het maar uitlegt. Je schrijft bijvoorbeeld dat de rechtsgevolgen van een eerdere uitspraak in stand blijven, en je verduidelijkt: de vergunning blijft ingetrokken. Neem de lezer bij de hand. Meanderende kommakwistige denkzinnen moet je vermijden.”

Lie ziet het gebruik van klare taal zich als een olievlek verspreiden binnen de rechtspraak. “Ik lees elke dag uitspraken op rechtspraak.nl, in ieder geval de samenvattingen. In de zes jaar dat ik uitspraken bijhoud, is de taal duidelijk veranderd. Lees ik tegenwoordig een uitspraak met veel ‘mitsdienen’ en ‘thansen’, dan kijk ik daar echt van op.”

Prettig leesbaar

Marieke Koek (gerechtshof Den Haag)

Ook Marieke Koek, president van het gerechtshof Den Haag en voorzitter van de Landelijke Selectiecommissie rechters, signaleert dat uitspraken beter leesbaar worden. “Vroeger waren uitspraken lang en werd de kern van de zaak duidelijk door een persbericht. Ik zeg niet dat uitspraken nu net persberichten zijn, maar ze lijken er meer op qua begrijpelijkheid. Het gaat niet alleen om helder taalgebruik, maar ook om opbouw en structuur. Dat samen maakt een uitspraak begrijpelijk en prettig leesbaar.” Juristen hebben een zekere mandarijnentaal met elkaar, zegt Koek. “Klare taal hangt met de ontvanger samen. Snapt die het, dan is het helder. Dat is voor een IE-specialist anders dan voor een laaggeletterde. Tijdens de zitting houden rechters en raadsheren in de gaten of alles wordt begrepen. Rechters worden geselecteerd op en getraind in communicatieve vaardigheden. Maar ook de uitspraak moet helder zijn. Raadsheren in het hof kregen de afgelopen twee jaar een training van twee dagdelen in begrijpelijk taalgebruik in uitspraken. Zelf erger ik mij aan te lange zinnen met bij- en sub-bijzinnen, en aan archaïsch taalgebruik. Geen normaal mens gebruikt de woorden ‘thans’ en ‘mitsdien’. Schrijf gewoon: ‘nu’ en ‘daarom’.

Ballast

Jacco Janssen, strafrechter in Rotterdam, hoort ook tot de rechters die zich hard maken voor klare taal. Hij schrijft er regelmatig over in zijn Togacolumn op de site van NRC en zit met onder andere Joyce Lie in de jury van de Klaretaalbokaal. Net als Lie en Koek benadrukt hij dat klare taal over meer gaat dan moeilijke woorden. “Er is al veel verbeterd in het woordgebruik in uitspraken. Het is allang niet meer zo dat wij ontoegankelijk schrijven. Maar we kunnen nog een slag maken in opbouw en structuur. Neem de lezer mee in de redenering. Minder lange motiveringen, meer toegespitst op de kern van de zaak. Dat geldt voor alle rechtsgebieden.”

Jacco Janssen (rechtbank Rotterdam)

Tegenwoordig wordt veel gebruik gemaakt van voorleesvonnissen, te vergelijken met publieksvriendelijke samenvattingen. Wat Janssen betreft groeien het vonnis en het voorleesvonnis naar elkaar toe. “Het is de omgekeerde wereld om na het schrijven van het vonnis een apart voorleesvonnis te maken. Haal de ballast uit een goed opgebouwd vonnis, dan houd je vanzelf het voorleesvonnis over. Daarbij zou het helpen als rechters zich na de zitting iets meer tijd zouden gunnen voor de opbouw en structuur van de uitspraak. Ook moet de uitspraak vrijwel naadloos aansluiten bij de manier waarop het probleem op de zitting in kaart is gebracht.”

Klare taal als instrument moet volgens Janssen in ieder geval worden ingezet waar het echt nodig is, zeker omdat de tijd schaars is. “Zijn er slachtoffers in een zaak, dan besteed je meer aandacht aan hen in de uitspraak. En als er veel media-aandacht is, leg je de beslissing uitvoeriger uit met in het achterhoofd de kijker of de lezer.”

Gewonemensentaal

Henk Naves (Raad voor de rechtspraak)

Veel juristen binnen de Rechtspraak streven naar heldere uitspraken, en dat is niet iets van de laatste tijd. Het Project motiveringsverbeteringen in strafvonnissen (promis) is al van 2005. Er kwam een nieuw model voor bewijs- en strafmotiveringen. De norm dat de helft van de uitspraken aan de promis-criteria moet voldoen, wordt inmiddels ruimschoots gehaald. Vorig jaar voldeed 78% van de rechtbankuitspraken en 61% van de hofuitspraken, volgens het jaarverslag van de Rechtspraak. Daarin werd ook het belang van ‘gewonemensentaal’ benadrukt. Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak: “De Raad juicht het toe wanneer rechters in hun uitspraken gebruik maken van begrijpelijk Nederlands. De Rechtspraak houdt periodiek een reputatieonderzoek. Daaruit kan worden afgeleid of ‘klare taal’ blijvend bijdraagt aan het vertrouwen in de rechter.”

In 2016 voerde Motivaction dit reputatieonderzoek uit onder ‘stakeholders’ en publiek. Het Nederlandse publiek vindt rechters vakkundig, onpartijdig en onafhankelijk, luidde de conclusie. De factor ‘begrijpelijkheid’, in de breedste zin van het woord, dus niet alleen het taalgebruik van uitspraken, kwam uit op een 5,7. Dat is net voldoende, maar het zegt natuurlijk niet alles. Dat een burger de uitspraak in zijn of haar eigen zaak niet begrijpt, zal steeds minder voorkomen. De projecten en initiatieven op taalgebied breiden zich voortdurend verder uit. Daar was geen signaal uit de politiek voor nodig.

Lees hier het hele artikel.

Wilt u geen belangrijk juridisch nieuws meer missen?

Abonneer u op de Mr. nieuwsbrief: elke dinsdag rond de lunch een update van het nieuws van de afgelopen week, de laatste loopbaanwijzigingen en de recentste vacatures. Meld u direct aan en ontvang elke dinsdag de Mr. nieuwsbrief.

Over de auteur

Henriette van Wermeskerken

Henriette van Wermeskerken

Henriette van Wermeskerken studeerde rechten in Utrecht en werkt als freelance (juridisch) journalist en tekstschrijver. Sinds 2009 is zij vaste medewerker van Mr.

Recente vacatures

Recente vacatures