In de Overijsselse zaak was een buitengewoon ambtenaar van de burgerlijke stand de boosdoener. Deze ‘eendagbabs’ had tijdens de huwelijksceremonie een tekst gebruikt die was geschreven met behulp van ChatGPT. Daarin kwam onder meer de volgende passage voor: “Dan verklaar ik jullie bij deze niet alleen man en vrouw, maar bovenal een team, een gek stel.”
Dat is in strijd met het BW en daarom was het in april 2025 gesloten huwelijk ongeldig. De ‘echte’ ambtenaar van de burgerlijke stand trok aan de bel bij de officier van justitie die aan de rechtbank verzocht de ambtenaar op te dragen de huwelijksakte door te halen. De rechtbank ging met de officier mee. De akte werd geschrapt uit de registers van de burgerlijke stand.
Elvis-huwelijk
Een ChatGPT-huwelijk heeft Wilma Sadal-van Vugt van het parket Rotterdam niet meegemaakt. Maar wel andere opmerkelijke ongeldige huwelijken, vertelt ze in haar kantoor van het Openbaar Ministerie op de Kop van Zuid in Rotterdam. Ze noemt een zogeheten ‘Elvis-huwelijk’, in Las Vegas gesloten door een look-a-like van de beroemde zanger.
Het stel in kwestie kreeg na de ceremonie van Elvis een formulier mee waarmee ze naar de officiële instanties konden gaan voor legalisatie. “Dat deden ze in de VS, en daarna kwamen ze naar Nederland,” vertelt Sadal-van Vugt. “Toen bleek de relatie toch niet zo leuk te zijn, en ze gingen uit elkaar. De man dacht dat het huwelijk niet rechtsgeldig was, in de veronderstelling Nederland er niets van wist. Hij trouwde met een andere vrouw. Maar de eerste vrouw ontdekte dat en stelde dat ze wél waren getrouwd in Las Vegas. Ze had het Amerikaanse huwelijk, anders daar haar man, laten registreren bij de gemeente. De man pleegde dus bigamie, het tweede huwelijk was niet geldig.” Het ‘Amerikaanse’ huwelijk wel, en daarom moesten de man en de vrouw eerst scheiden voordat de man kon hertrouwen.
Een andere regel: om te kunnen trouwen moeten er veertien dagen zitten tussen de aantekening van het huwelijk en huwelijksvoltrekking zelf. De reden hiervoor is dat de ambtenaar van de burgerlijke stand dan genoeg tijd heeft om alle stukken gereed te maken. Het Openbaar Ministerie in Rotterdam krijgt regelmatig verzoeken voor dispensatie van deze regel. “We hadden een stel dat al heel lang samenwoonde. Ze wilden snel trouwen omdat de man ernstig ziek was en niet lang meer te leven had,” vertelt Sadal-van Vugt. “Dan vraagt de ambtenaar of er dispensatie kan komen. Meestal zeggen we ja.” Het is ook voorgekomen dat de ambtenaar zich verrekend had en de trouwdatum een dag te vroeg heeft gepland. En dan? Sadal-van Vugt en de officier vonden dit allebei sneu. “De mensen hadden alles al klaar, de familie was overgekomen, de feestlocatie was geregeld. Dus we hebben de dispensatie gegeven.”
Persofficier Ernst Pols vult aan: “We kijken welk belang is gediend met die veertiendagentermijn. Als de ambtenaar zijn papierwinkel in orde heeft kunnen maken en er geen probleem is, dan komt die dispensatie er wel.”
Huwelijksreis
Maar niet alles wordt door de vingers gezien. “Het OM werd een dag voor een gepland huwelijk gebeld door de moeder van de bruid,” vertelt Sadal-van Vugt. “Het huwelijk van haar dochter was een jaar geleden gepland en zou de volgende dag plaats moeten vinden. Daarna zou het bruidspaar op huwelijksreis gaan. Maar het huwelijk kon de volgende dag niet doorgaan omdat de huwelijksmelding van het aanstaande bruidspaar niet was overlegd. En zonder huwelijk kon het paar vanwege het geloof ook niet op vakantie. Ik nam contact op met de ambtenaar van de burgerlijke stand en wat bleek? De ambtenaar had er online en telefonisch bij het aanstaande bruidspaar op gewezen dat de melding nog ontbrak en dat deze nodig was voor de huwelijksvoltrekking. Dit had het aanstaande echtpaar nagelaten. Daarom weigerde aan de ambtenaar om aan het OM dispensatie van de wachttijd te verzoeken. Dan houdt het op.”
Er ging een streep door een aangekondigd huwelijk omdat de ambtenaar ontdekte dat het meisje dat wilde trouwen veertien jaar was. Uit angst voor uithuwelijking wordt de aankondiging van het huwelijk dan gestuit.
Er zijn ook schijnhuwelijken. Sadal-van Vugt maakte meermaals mee dat iemand er (naar eigen zeggen) achter is gekomen dat de buitenlandse partner wilde trouwen vanwege de verblijfsvergunning. “Om het huwelijk nietig laten verklaren, moeten ze met bewijs komen. Als dat lukt kan de officier van justitie een vernietiging van het huwelijk indienen bij de rechtbank. Daar zijn we niet zo erg happig op. Er moet een goed verhaal op tafel liggen, maar vaak is het bewijs er gewoon niet.”
Digitale aangiften
Sadal-van Vugt werkt 47 jaar bij het Openbaar Ministerie in Rotterdam. Ze begon op de administratie en ging later naar de afdeling Bijzondere Zaken, waar ze steeds meer in het extrajudiciële werk terechtkwam. “Het is mijn winkel geworden,” verklaart ze. Ze doet dit werk, namens de officier van justitie, nu dertig jaar en is daarom een vraagbaak voor andere parketten en ambtenaren van de burgerlijke stand.
“Ik vind het werk nog steeds heel leuk,” zegt ze. “De problemen zijn anders geworden. Door digitale aangiften komen er andere soorten fouten voor. En door de mogelijkheid kinderen dubbele achternamen te geven dienen zich nieuwe vragen aan. Het is pionieren, er is geen duidelijk handboek, dus je moet de mensen weten te vinden met wie je kunt sparren.”
Overtredingen van de regels voor geboorteakten komen ook op het bordje van Sadal-van Vugt. ”Een geboorte moet je binnen drie dagen aangeven, maar dat gebeurt niet altijd,” vertelt ze. “De moeder is bevoegd om dat te doen, de andere aanwezigen tijdens de bevalling zijn het verplicht. Soms zijn mensen te laat en komen met argumenten als ‘Ik had geen tijd, ik moest naar mijn werk, vijf dagen is toch ook prima’. Daar gaan we niet in mee. Te laat aangifte doen is strafbaar feit. Je kunt daarvoor een boete krijgen, maar die leggen we nooit op. Wij kunnen wel een waarschuwingsbrief sturen met de uitleg waarom op tijd aangifte doen belangrijk is.”
‘Ik ben niet dood’
Een verhaal apart zijn de kinderen die door moeders worden achtergelaten in een wiegkamer van een ziekenhuis. “De moeder kan daar naar binnen, het kind in een ledikantje leggen, eventueel met een briefje met de voornaam. De burgemeester bepaalt de voor- en achternaam, doet de aangifte en wij geven het bevel aan de ambtenaar voor het maken van de akte. Als kinderen op straat te vondeling worden gelegd, zijn de regels vergelijkbaar. Er moet dan wel een politierapport komen.”
Het OM heeft in extrajudicieel verband niet alleen bemoeienis met het begin van het leven maar ook met het einde. Bij een niet-natuurlijke dood moet de officier het lijk vrijgegeven. Dat kan ook geclausuleerd: voorlopig alleen begraven.
Daartoe had de officier besloten nadat in een drugspand een lichaam van een man was gevonden. Ernst Pols: “Twee agenten die er heen gingen dachten de man te hebben geïdentificeerd. Hij werd begraven.”
Maar binnen een paar dagen kreeg het OM een telefoontje van degene die begraven zou zijn: ‘Ik ben niet dood, ik leef nog, en ik zit in de gevangenis’. “De vraag was dus wie we wél begraven hadden.” zegt Sadal-van Vugt. Bij het opgraven van het dode lichaam kwam het antwoord snel. In het colbertje van de man zat zijn paspoort. “We hebben de familie van de ‘echte’ dode op de hoogte gesteld, en ook de familie van de man die dus nog leefde. Hun reactie: ‘We geloven heus wel in reïncarnatie, maar dat het zo snel zou gaan…’. “ Gelukkig, concludeert ze, hebben we begraven en niet verbrand. Uiteindelijk kon het OM verlof afgeven voor begraven.
De urn eerder krijgen
Ook bij de zogeheten ‘asbestemmingen’ van gecremeerde mensen kan het OM in beeld komen. De nabestaanden mogen, vanwege bedenktijd, de as pas na een maand komen ophalen, en het komt vaak voor dat ze vragen of de urn eerder mee kunnen krijgen. “Dan heb je het bijvoorbeeld over Hindoes die de as eerder willen verstrooien wegens hun geloof,” licht Sadal-van Vugt toe. “Die kunnen de asbus krijgen.”
Datzelfde geldt voor mensen die naar het buitenland willen, of juist hierheen komen om de verstrooiing bij te wonen. Sadal-van Vugt: “Dan zeggen we niet: je moet een maand in Nederland blijven. Mensen die de as mee willen nemen naar het geboorteland krijgen ook toestemming.”
Ze kijkt altijd of ze de toestemming kan verantwoorden. “Als een kind is overleden en een vader moet binnenkort naar zee en wil aanwezig zijn bij het verstrooien van de as, dan zeggen we ja. Of een moeder die nooit van de zijde van een ziek kindje is geweken en na het cremeren elke dag op een bankje bij het crematorium zit omdat ze hem niet alleen wil laten. Ze weet toch wat ze met die as wil! Waarom zou dat dan niet mogen? Het is een regel die we ruimhartig toepassen.”
Maar er zijn grenzen. “We gaan de as niet eerder vrijgeven op sterfdata, verjaardagen, huwelijksdata enzovoorts. Als je voor alles toestemming geeft, hoef je de regel niet meer te hebben.” Een twijfelgeval was: ‘Pa was claustrofobisch, wil zo kort mogelijk in de urn blijven’. “Ik denk dat we de toestemming gegeven hebben.”
Een dode moet worden begraven tussen de 36 uur en zes werkdagen na het overlijden. “Moslims willen binnen 24 uur begraven worden,” weet Sadal-van Vugt. “Daar hebben we afspraken over gemaakt met de gemeente. Die zaken komen met spoed binnen en worden ook met spoed behandeld.”
Rechtsvermoeden van overlijden
En dan is er het rechtsvermoeden van overlijden. Iemand is van huis weggegaan om het spreekwoordelijke pakje shag te halen en nooit meer teruggekomen. “Als een persoon spoorloos is verdwenen kan de familie een verzoek doen deze persoon dood te verklaren, legt Sadal-van Vugt uit. “Als aan de regels is voldaan kan het OM een verzoekschrift indienen bij de rechtbank tot het afgeven van een verklaring rechtsvermoeden van overlijden.” Het gaat vaak over geld, dure auto’s en huizen die de familie wil verkopen. De aanvragers hebben dus belang bij de verklaring.
Ernst Pols: “Het is lastig voor de achterblijvers maar je hebt het recht om te verdwijnen. Als iemand naar Zuid-Amerika wil vertrekken, kunnen wij niet zomaar aannemen dat ie dood is.”
Hiermee zijn de civiele taken van het OM, neergelegd in een groot aantal wetten, zeker niet allemaal benoemd. Er is bijvoorbeeld ook het toezicht op rechtspersonen, de verplichte zorg en erkenning van kinderen. Allemaal zaken waar Wilma Sadal-van Vugt zich niet bemoeit, maar die ook belangrijk zijn.
