De Sacharovprijs voor de vrijheid van denken wordt jaarlijks toegekend aan personen en organisaties die zich inzetten voor mensenrechten, democratie en de rechtsstaat. Onlangs maakte voorzitter Roberta Metsola van het Europees Parlement bekend dat de prijs dit jaar naar het Internationaal Strafhof en zijn functionarissen gaat. Daarmee wil het parlement het werk erkennen van de rechters, aanklagers en andere medewerkers die zich bezighouden met de vervolging van genocide, oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de menselijkheid.
Sancties
De onderscheiding volgt zo’n twee weken nadat de Amerikaanse regering de druk op het Strafhof tot ongekende hoogte opvoerde. Op 9 oktober plaatsten de Verenigde Staten het ICC als instelling op hun sanctielijst. Eerder waren al dertien functionarissen, onder wie rechters en aanklagers, persoonlijk getroffen. De maatregelen houden verband met het Amerikaanse verzet tegen onderzoeken en vervolgingen waarbij Amerikaanse en Israëlische belangen betrokken zijn.
De gevolgen voor de betrokken juristen zijn ingrijpend. Amerikaanse sancties kunnen de toegang tot financiële diensten, betaalmiddelen en technologie beperken. Zo gingen de Amerikanen al over tot het blokkeren van creditcards en intrekken van visa van rechters en andere functionarissen. Drie getroffen rechters spraken in een Amerikaanse rechtszaak zelfs van een financiële doodstraf.
Erkenning
Het Strafhof reageerde dankbaar op de toekenning van de prijs. Volgens ICC-president Tomoko Akane heeft de onderscheiding bijzondere betekenis nu het hof wordt geconfronteerd met ongekende uitdagingen, waaronder sancties die erop gericht zijn de uitvoering van zijn gerechtelijke taken te verstoren. De prijs onderstreept volgens haar het belang van onafhankelijke rechterlijke instellingen en internationale samenwerking om de rechtspleging zonder politieke inmenging te laten functioneren.
De onderscheiding is daarmee meer dan een symbolische waardering voor het werk van het hof. Het Europees Parlement spreekt zich nadrukkelijk uit tegen de toenemende politieke druk op internationale rechters en aanklagers. De Sacharovprijs gaat gepaard met een geldbedrag van 50.000 euro en wordt in december in Straatsburg uitgereikt.
Solidariteit
Afgelopen vrijdag bezocht EU-buitenlandchef Kaja Kallas het Strafhof in Den Haag. Zij sprak onder anderen met ICC-president Akane, plaatsvervangend hoofdaanklager Nazhat Shameem Khan en griffier Osvaldo Zavala Giler. Volgens Kallas moet het hof onafhankelijk recht kunnen blijven spreken, zonder druk of intimidatie. De Europese Unie wil de komende maanden benutten om via diplomatiek overleg met Washington een oplossing te bereiken.
Die tijd is er voorlopig. De Verenigde Staten hebben uitzonderingen toegestaan waardoor bepaalde transacties en diensten voor het Strafhof kunnen doorgaan. Een belangrijke tijdelijke vergunning loopt tot 7 april 2027. De Europese Commissie liet vrijdag in een officiële mededeling weten dat Europese bedrijven hun dienstverlening aan het Strafhof onder de Amerikaanse vergunningen moeten blijven voortzetten, zodat het hof zijn werkzaamheden kan uitvoeren.
Bescherming
Toch blijft de vraag of Europa bereid is verder te gaan dan diplomatieke steunbetuigingen. Het Europees Parlement dringt al langer aan op inzet van de Europese blocking statute, een regeling die Europese bedrijven en burgers moet beschermen tegen bepaalde buitenlandse sancties met extraterritoriale werking. Ook Human Rights Watch riep naar aanleiding van de prijsuitreiking op die bescherming daadwerkelijk in te zetten.
De Nederlandse Raad voor de rechtspraak en de NOvA riepen het kabinet eerder deze maand eveneens op om samen met andere verdragslanden krachtig tegen de Amerikaanse sancties op te treden. Als diplomatie onvoldoende oplevert, zouden volgens hen Europese tegenmaatregelen moeten volgen.
