Als Dennis Jansen, mediajournalist bij het AD, en Job Knoester weer eens langs de lijn staan – hun beide zonen zijn dan aan het voetballen – belt een cliënt van strafrecht- en tbs-advocaat Knoester. Niet toevallig op dat moment: de beller weet dat zijn advocaat bij het veld staat en dan kan hij voetballende kinderen horen, een geluid dat hij nooit meer in vrijheid zou kunnen beleven.
Knoester vertelt dat het een tbs’er was die belde, en dat wekt journalistieke nieuwsgierigheid op bij Jansen: wat heeft deze man gedaan dat hij nooit meer vrijkomt? Is hij een moordenaar? Een verkrachter? En wie heeft hij dan iets misdaan? Wat was zijn situatie? Hoe is hij tot zijn daad gekomen? Het wordt het startpunt van een boek, waaraan Jansen vier jaar heeft gewerkt. Knoester is verbonden aan Knoester Van der Hut & Kwint Advocaten in Den Haag, waar ook vijf andere strafrecht- en tbs-advocaten werken.
Ik-vorm
Voor het boek, dat op 3 november verschijnt, ging Jansen ging mee naar rechtszaken, lezingen en bezocht hij tbs-klinieken en de longstay. Hij sprak met Knoester over daders en slachtoffers, grote en kleine strafzaken en de dilemma’s die een rol spelen in zaken waarin tbs wordt opgelegd of waarin wordt beslist over het voortduren van de maatregel. Het boek schreef hij in de ik-vorm.
Waarom komt dit boek nu uit?
Knoester: “Ik ben dit jaar dertig jaar advocaat. In 1997 kwam ik voor het eerst in aanraking met tbs. Dat is mijn specialisme geworden. Je wordt dan veelvuldig geconfronteerd met misverstanden en vooroordelen daarover. Die had ik trouwens in het begin ook. In de loop van de jaren ben ik me hierover steeds meer gaan uitspreken. Lezingen, een podcast, televisiewerk zoals Vandaag Inside, theatershows met Dennis Jansen. Met hem ontstond het idee om een boek over mijn ervaringen met tbs te schrijven.”
Met Jansen als ghostwriter.
“Klopt. Langs het voetbalveld, als onze zonen speelden, bleef hij me vragen stellen over tbs. Waarom ik die monsters verdedig. Ik zeg dan: het zijn geen monsters maar ze hebben wel – soms – monsterlijke dingen gedaan. Met hem ben ik veel naar rechtbanken en tbs-klinieken geweest en we hebben uren daarover gepraat. Hij wilde het in het boek niet alleen over tbs hebben maar ook over mijn persoonlijke leven, en hoe dat zich verhoudt tot mijn werk.”
En hoe beïnvloeden werk en privé elkaar?
“Er zit een passage in het boek over een dag dat ik thuiskom van een zitting. Die ging over een man die ik bijstond en die zijn moeder had onthoofd. Nu ik dit vertel krijg ik weer kippenvel. Toen ik thuis binnenkwam zei mijn vrouw dat we het even moesten hebben over onze jongste van vijf, of die een jaar moest doorkleuteren of niet. Het contrast tussen die twee onderwerpen is zo groot. Met het boek wil ik ook laten zien: wat doet dit met mij als mens?”
Psychopaat
Wat zijn de meest hardnekkige misverstanden over tbs?
“Misschien wel het beeld dat ik zelf had, toen ik 27 was. Toen ik mijn eerste tbs-cliënt kreeg, dacht ik dat het een soort Hannibal Lecter was, de psychopaat uit The Silence of the Lambs. Eenmaal bij hem op bezoek kantelde mijn beeld binnen vijf minuten. Ik zag een heel normale man die behoefte had aan menselijk contact, die overigens wel een ernstig delict had gepleegd. Een groot misverstand is dat tbs’ers allemaal monsters zijn. Een ander misverstand: ze ontsnappen bij de vleet. Tijdens mijn theatershows vraag ik het publiek: hoe vaak nemen ze volgens u tijdens verlof de benen? Er zijn ongeveer 90.000 verlofmomenten per jaar. Eén tiende promille keert na verlof niet direct terug, dat zijn er negen op jaarbasis – maar die halen wel de media. Tbs’ers liggen enorm onder het vergrootglas.
Dennis Jansen legt het publiek ook een andere kwestie voor. Je gaat daten en je nieuwe vlam biecht op: ik heb een ernstig misdrijf gepleegd. Wat hoop je dat die geliefde is, een ex-tbs’er of een ex-gedetineerde? De meeste mensen zeggen: doe mij maar die ex-gedetineerde. Maar dat is onverstandig, want na het tbs vallen mensen simpelweg minder vaak in herhaling. Nog een misverstand: mensen denken dat mijn cliënten graag doen alsof ze gek zijn, zodat ze geen gevangenisstraf krijgen, maar alleen tbs. Maar negen van de tien cliënten willen helemaal geen tbs, want dan weet je niet wanneer je vrijkomt en of je überhaupt vrijkomt. Bij een gevangenisstraf kun je de dagen afstrepen.”
Vindt u dat het tbs-systeem goed functioneert?
“Het grootste probleem is de verstopping. Dat begon in 2017, het jaar waarin Anne Faber werd vermoord door Michael P., een man die eerder geen tbs had gekregen na andere ernstige delicten. Sindsdien zijn rechters jaarlijks bijna twee keer zo vaak tbs gaan opleggen. Tbs’ers konden steeds moeilijker worden geplaatst, mede omdat Fred Teeven in 2013 als staatssecretaris een aantal gevangenissen en drie tbs-klinieken had gesloten. Nieuwe vervolgplekken voor na de tbs-kliniek openen willen gemeenten niet, want niemand wil dat in zijn achtertuin. Niet alleen is de instroom groter geworden, de uitstroom stokt ook. We hebben nu bijna 1.700 tbs’ers, enkele jaren geleden zaten we op 1.400. Er zitten op dit moment 270 mensen in de gevangenis die eigenlijk thuishoren in een de tbs-kliniek. Maar er is geen plek.”
Überveiligheid
Zou u een tbs-kliniek in uw achtertuin willen?
“De uitstroom gaat met heel kleine stapjes. Bij verlof wordt alles gecontroleerd en getoetst. Die zorgvuldigheid maakt dat ik vertrouw op het systeem. Ik zou me dan ook geen zorgen maken over een tbs-kliniek in mijn wijk.”
Is tbs ook effectief?
“Ik ben onder de indruk van de kwaliteit van forensische behandelingen en zorg. Maar voor de samenleving is dat niet genoeg, er is een verlangen naar überveiligheid. We willen geen enkel risico meer nemen, en al helemaal niet met tbs’ers. Dagelijks zijn er meer dan twee verkeersdoden, maar de snelwegen sluiten we niet af. Maar bij tbs denken we er anders over. Fouten maken, zoals iemand die niet terugkeert van verlof, wordt niet geaccepteerd. Maar ook tbs is mensenwerk.
Tbs is verder wel behoorlijk effectief. Ik zie de meeste mensen na een tbs-behandeling niet meer terug. Binnen het systeem veranderen ze echt, het worden sterkere persoonlijkheden. Van schuchtere mensen die zich schamen voor hun daad worden het mensen die letterlijk rechtop gaan lopen, ze kijken je meer aan, ze geven een stevigere hand dan bij de eerste ontmoeting. Ze stromen uit met een pro-sociaal netwerk, een goede dagbesteding, een baan of vrijwilligerswerk, met een goede woonplek.”
Neem ons eens mee in een tbs-kliniek.
“Ik beschrijf het vaak als een soort mini-dorp met heel hoge hekken en muren eromheen. Binnen die muren wordt een samenleving nagebootst waar mensen allerlei therapieën krijgen. Maar veel belangrijker is dat mensen wordt aangeleerd om normaal te functioneren. Dat klinkt misschien heel gewoon, maar veel mensen in een tbs-kliniek zijn opgegroeid in extreme onveilige situaties of hebben een ernstige psychiatrische problematiek die niet altijd wordt begrepen.”
Hoe houdt u het al dertig jaar vol in de tbs-wereld?
“Dat heeft vooral te maken met de verhalen die je hoort van tbs’ers voordat ze dader werden. Dat pakt mij veel meer dan verhalen van bijvoorbeeld een Bolle Jos. Ik ken hem niet, maar dat soort mensen kiezen bewuster voor het criminele pad. Dat is bij tbs’ers niet altijd het geval. Hun verhalen grijpen me aan. Daar moet ik me professioneel tegen wapenen, maar toch neem je het mee naar huis.
Mijn patroon, Eddy Nolet, zei me ooit: vroeg of laat word je als advocaat cynisch. Bij mij is het tegenovergestelde gebeurd. Naarmate ik ouder word, komen de dingen juist meer binnen. Dat is ook de reden dat ik zoveel dingen naast mijn werk doe, zodat ik ook op een luchtige manier met die zware onderwerpen kan omgaan.”
Zendingsdrang
In het boek staat ook een hoofdstuk over Michaël, uw zoon die begin 2000 dood ter wereld kwam. Waarom staat zo’n persoonlijk verhaal erin?
“Zoals ik al zei: Dennis Jansen wilde niet alleen over mijn ervaringen met tbs schrijven. Het moest ook een boek worden wie nou die advocaat is die in die wereld actief is. Ik heb in mijn leven enkele major events meegemaakt. De dood van Michaël, kind van mijn eerste vrouw en mij, was er absoluut een. Ik ben toen niet meteen gaan rouwen, dat deed of kon ik pas na mijn tweede echtscheiding. Dat had ook invloed op hoe dingen bij mij binnenkomen, ook in mijn werk als advocaat. Sindsdien lopen, als op zittingen verhalen van slachtoffers worden verteld of verhalen over verdachten en hun trauma’s, de rillingen steeds nadrukkelijker over mijn lijf. Die life events hebben mij als mens gevormd. Ik ben niet meer die zakelijke advocaat. Een jaar geleden kon ik op een zitting – over een terminale cliënt – mijn tranen niet meer bedwingen. De rechter was gelukkig heel begripvol. Zelf vond ik dat ik niet voldoende professioneel was. Vroeger was ik veel killer in die dingen.”
Maakt dit het werk gemakkelijker of juist moeilijker?
“Moeilijker, maar ook boeiender, mooier en leuker.”
Wat wilt u eigenlijk met het boek aantonen?
“Ik wil niet alleen uitleggen hoe tbs eruitziet, maar zeker ook de positieve kanten ervan laten zien. Ik wond me steeds meer op over het vertekende beeld dat mensen van tbs hebben. En door het vastlopen van het systeem word ik ook steeds somberder. Maar het is toch ook een systeem waar we zuinig op moeten zijn omdat het recidive voorkomt. Niet alleen de politiek, maar de hele samenleving zou tbs moeten accepteren. Noem het zendingsdrang van mij.”
Dennis Jansen, KNOESTER. Over tbs, strafzaken en het leven buiten de rechtszaal, Utrecht/Antwerpen: Kosmos
Uitgevers, 256 pagina’s
