‘Kernwaarden Rechtspraak behoeven aanscherping’

Delen:

advocaten 2110Rechters zijn huiverig om hun financiële belangen, zoals het bezit van aandelen, kenbaar te maken. Dat vinden zij een te grote inbreuk op hun privéleven. Volgens Ymre Schuurmans, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, is het melden van die belangen juist belangrijk om belangenverstrengeling en de schijn van partijdigheid te voorkomen. De waarborgen van de rechtspraak-kernwaarden bevatten nog meer kwetsbaarheden, maar het lijkt er vooralsnog niet op dat er veel gaat veranderen binnen de Rechtspraak.

Dit voorjaar werd het rapport ‘Systeemwaarborgen voor de kernwaarden van de rechtspraak’ gepubliceerd. Daarin stellen drie wetenschappers van de Universiteit Leiden (Ymre Schuurmans, Michiel van Emmerik en Jan-Peter Loof) dat de Rechtspraak nog wel wat kan verbeteren als het gaat om de systeemwaarborgen voor rechterlijke onafhankelijkheid, onpartijdigheid en integriteit. Hoewel Nederland in het algemeen voldoet aan internationale vereisten, is het systeem op onderdelen kwetsbaar en zijn sommige waarborgen zwak ontwikkeld. Dat kan problemen opleveren bij vragen vanuit de samenleving waarbij het gezag van de rechterlijke macht ter discussie wordt gesteld. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de Raad voor de rechtspraak.

In het Nederlands Juristenblad van anderhalve week geleden publiceerden de Leidse onderzoekers hun belangrijkste bevindingen nog maar eens. Doel van die bijdrage is om meer aandacht te genereren voor het onderwerp en de discussie hierover binnen de rechterlijke macht te stimuleren. “Dat is nodig, omdat leden van de rechterlijke macht bij discussies over integriteit snel leunen op hun gezag”, schrijven ze. Schuurmans heeft ook niet het idee dat het rapport tot nu toe binnen de rechtspraak veel stof heeft doen opwaaien. “Integendeel. Maar wij vinden het een enorm belangrijk debat. Er kan veel verbeterd worden als het gaat om de waarborgen van de kernwaarden van de rechtspraak. Reden dus om de discussie aan te wakkeren.”

In samenwerking met de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak organiseerde de Raad voor de rechtspraak begin september een besloten discussiebijeenkomst over het onderzoeksrapport voor rechters. Tijdens de discussie was er ruime steun voor de stelling dat op enigerlei wijze aandacht moet worden besteed aan financiële belangen van rechters. Daarbij is het nog wel de vraag is of dit in de vorm moet van een verplichte openbare registratie of een meldplicht aan de president van het betreffende rechterlijke college. Schuurmans: “Het is een gevoelig punt. Maar als je echt de schijn van partijdigheid wilt voorkomen, moet dit verplicht worden. Als een rechter veel aandelen in Philips heeft, hebben we denk ik liever niet dat hij een procedure doet waarin Philips partij is.” In andere landen gebeurt het al. Zowel in Polen als Denemarken zijn rechters verplicht hun financiële belangen te melden. Zo moet een Poolse rechter opgave doen van zijn aandelenportefeuille en mag hij niet meer dan 10% van een bedrijf bezitten. Een landelijke werkgroep van de Rechtspraak, die zich sinds juni 2013 buigt over de versterking van integriteitsmaatregelen, is door de Raad voor de rechtspraak gevraagd hierover te adviseren. Medio 2015 wordt het advies verwacht.

Code Zaakstoedeling

De onderzoekers pleiten ook voor een meer gestructureerde en transparante zaakstoedeling. Het moet duidelijk worden op basis waarvan een zaak aan welke rechter wordt toebedeeld. Niet alle rechters vinden dat nodig. “Ik begrijp dat wel”, zegt Schuurmans. “Het werkt nu heel efficiënt. De zaakstoedeling is vooral een taak van de administratie. En als je als rechter een zaak niet wilt, geef je die met een simpel telefoontje weer terug aan de administratie of schuif je hem door naar een collega. Dat is natuurlijk ook heel makkelijk. Maar als er gedoe over partijdigheid van de rechter ontstaat, zoals in de Demmink-zaak, dan is het heel lastig als je geen regels hebt aan de hand waarvan je kunt uitleggen hoe een zaak aan een rechter is toebedeeld.” De rechterlijke macht is zich er in ieder geval van bewust dat systeemwaarborgen op dit terrein ontbreken. Er wordt sinds 2012 door een werkgroep gewerkt aan een Code Zaakstoedeling. Het ontwerp dat er nu ligt is (nog) niet openbaar. Schuurmans zegt wel bang te zijn dat het toekomstige reglement nog veel te veel vrijheden zal bevatten, waardoor het niet als een daadwerkelijke systeemwaarborg zal kunnen functioneren. “De behoefte aan een flexibele, efficiënte regeling krijgt waarschijnlijk voorrang op rechtsstatelijke argumenten van een transparante en gestandaardiseerde zaakstoedeling.”

Bijbanen

Schuurmans vreest ook dat er geen strengere regels zullen komen voor de nevenfuncties van rechters, terwijl zij dat wel nodig acht. Nu zijn rechters verplicht om hun nevenfuncties te registreren in een openbaar register. Maar volgens de rapporteurs is dat onvoldoende. De verplichting zou wat hen betreft ook moeten gelden voor de (neven)functies van partners van rechters. “In vergelijking met andere landen zijn wij wel heel ruimhartig als het gaat om nevenfuncties van rechters. In sommige rechtsstelsels, zoals die van Duitsland, Polen en Frankrijk, is het voor rechters in beginsel verboden om nevenfuncties te hebben. Ik vind niet dat we ook die kant op moeten gaan. Het is goed dat rechters deelnemen in de maatschappij, maar daaraan zijn ook risico’s verbonden. Daar wordt nu veel te weinig aandacht aan besteed.” Schuurmans wijst er onder meer op dat als een rechter altijd maar bij één partij over de vloer komt, door bijvoorbeeld een nevenfunctie in het bedrijfsleven, het gevaar bestaat dat hij zich daarmee te veel zal vereenzelvigen. “En principiëler: het is nu mogelijk om als rechter een functie bij een andere staatsmacht te vervullen, bijvoorbeeld als Kamerlid. Dit levert terecht veel internationale kritiek op.” Ook is het een idee om een grens te stellen aan de hoeveelheid nevenfuncties en het maximale bedrag dat daarmee mag worden bijverdiend, zodat rechters ook financieel onafhankelijk blijven. 

Terughoudend

Sinds het schrijven van het rapport is Schuurmans, die zelf rechter-plaatsvervanger is bij de rechtbank Amsterdam, ook kritischer geworden op haar eigen nevenactiviteiten. “Ik let nu beter op waar en voor wie ik bijvoorbeeld een cursus geef. Andere rechters en rechter-plaatsvervangers zouden daar ook goed over moeten nadenken.” Daarnaast stelt zij dat advocaten eigenlijk geen plaatsvervangers zouden mogen zijn. “Wetenschappers dienen voor hun professie autonome en onafhankelijke denkers te zijn. Advocaten zijn beroepsmatig partijdig. Het is ook niet uitgesloten dat zij een commercieel belang hebben bij de uitkomst van een proces.” De Leidse hoogleraar is het bovendien eens met de voormalig Rvdr-voorzitter Erik van den Emster dat de Rechtspraak terughoudend zou moeten zijn bij het inschakelen van plaatsvervangers.

Delen:

Het belangrijkste nieuws wekelijks in uw inbox?

Abonneer u op de Mr. nieuwsbrief: elke dinsdag rond de lunch een update van het nieuws van de afgelopen week, de laatste loopbaanwijzigingen en de recentste vacatures. Meld u direct aan en ontvang elke dinsdag de Mr. nieuwsbrief.

Meest gelezen berichten

Van onze kennispartners

Juridische vacatures

Scroll naar boven