Wat is de Dwangsom? De Immigratie- en Naturalisatiedienst is wettelijk gehouden aan beslistermijnen. Dat zijn geen vrijblijvende streefdata, maar juridische verplichtingen die voortvloeien uit de AWB en de Vreemdelingenwet. Wanneer de IND die termijnen overschrijdt, soms met maanden, soms jaren heeft een asielzoeker recht op een dwangsom. Dat recht is niet door lobbyisten binnengesmokkeld. Het staat in de wet, en het werkt precies zoals het bedoeld is: het geeft een burger zonder noemenswaardige machtspositie een concreet middel om een overheidsorgaan aan zijn eigen regels te houden.
Het kenmerkende aan dit instrument is juist zijn bescheidenheid. Het vraagt niet om een inhoudelijk oordeel over de asielaanvraag. Het stelt geen politieke vraag. Het zegt alleen: de overheid heeft een termijn gesteld, de overheid heeft die termijn niet gehaald, hier is de sanctie. Dat is geen aanval op het systeem. Dat ís het systeem, in werking.
En toch: als de IND jaar na jaar tientallen miljoenen aan dwangsommen uitkeert, dan is dat iets om bij stil te staan. Niet als bewijs van misbruik, maar als signaal. Een organisatie die structureel haar eigen wettelijke termijnen niet haalt en daarvoor structureel via de rechter wordt gecorrigeerd, heeft een structureel probleem. Dat probleem zit niet bij degene die de rechter inschakelt. Dat probleem zit bij de organisatie zelf, en bij de politiek die haar al jaren te weinig capaciteit, te veel taken en te weinig rust heeft gegeven om haar werk fatsoenlijk te doen.
Reflex
Hier wordt het debat interessant, en hier gaat het ook mis. Want de politieke reflex is niet om de IND te repareren. De reflex is om de dwangsom af te schaffen. Dat is begrijpelijk als politieke logica, minder uitkeringen betekent minder zichtbare kostenm maar het is oneerlijk als rechtsredenering. Het lost het probleem niet op. Het maakt het onzichtbaar. De overschrijding blijft, de schade voor de asielzoeker blijft, maar de boete verdwijnt. Dat is geen hervorming. Dat is symptoombestrijding door de thermometer te breken.
Er is een bredere vraag die dit debat overstijgt, en die ik hier toch wil stellen: wat zegt het over een rechtsstelsel als een rechtsmiddel zo regelmatig en zo kostbaar wordt dat het een begrotingspost wordt? Niet incidenteel, maar structureel? Het antwoord is ongemakkelijk. Het zegt dat de rechtspositie van degene die het middel nodig heeft, zo zwak is dat de enige rem op overheidsfalen een financiële sanctie is. Geen politiek debat, geen ambtelijke hervorming, geen bestuurlijke zelfreflectie, alleen een rechter die constateert: u bent te laat, betaal.
Dat is triest. Maar het is wel iets dat de afgelopen jaren is ontstaan, en de dwangsom is daarin niet de oorzaak maar de symptoomdrager. Schaf je hem af, dan verlies je de rem. Dan blijft over: een asielzoeker die wacht, een IND die te laat beslist, en geen enkel instrument dat dat verhoudt tot de rechtsorde.
Ik schrijf dit als iemand die gelooft dat de rechtspositie van een persoon niet afhankelijk mag zijn van de politieke wind. Dat klinkt als een principiële volzin, maar het is een praktische eis. Rechten die alleen gelden wanneer ze op korte termijn werken zijn geen rechten. Ze zijn gunsten. En gunsten kunnen worden ingetrokken, precies zoals nu wordt voorgesteld.
De overheid die haar eigen termijnen niet nakomt en daarvoor via de rechter wordt gecorrigeerd, heeft een structureel probleem. Dat probleem verdient een structurele oplossing: meer capaciteit, betere procedures, realistische doorlooptijden. Wat het niet verdient, is een politieke oplossing die de burger de rekening laat betalen voor het falen van de staat. Want dat is wat er gebeurt als de dwangsom verdwijnt. Niet dat het systeem verbetert. Maar dat niemand er meer last van heeft, behalve degene die er al het langst op wacht.
