Mr. van de week: Marc de Wilde

Delen:

Marc de WildeMr. van de week is Marc de Wilde. Afgelopen vrijdag hield hij zijn oratie ‘Uit nood geboren: constitutionele verandering in tijden van crisis’. Volgens De Wilde heeft het toenemend gebruik van noodbevoegdheden door overheden grote gevolgen voor onze rechtsstaat. De Wilde is hoogleraar Algemene rechtsleer aan de Universiteit van Amsterdam.

Hoe gevaarlijk is het dat steeds meer overheden hun toevlucht nemen tot noodbevoegdheden?

Het probleem van noodbevoegdheden is dat rechters en parlementen er nauwelijks effectieve controle op kunnen uitoefenen. Zo is de rechterlijke toetsing van noodbevoegdheden in de praktijk uiterst marginaal: de beoordeling of sprake is van een urgent gevaar dat het gebruik van noodbevoegdheden rechtvaardigt, laten rechters grotendeels over aan het bestuur. Ook waar zij bijvoorbeeld de proportionaliteit van noodmaatregelen toetsen, zijn zij afhankelijk van de informatie en risicoanalyses die het bestuur hun ter beschikking stelt. Bovendien ontbreekt in geval van een urgent gevaar de tijd die nodig is om voorafgaande parlementaire goedkeuring te vragen. Het gevolg is dat parlementen veelal pas achteraf worden geconsulteerd, wanneer het gebruik van noodbevoegdheden reeds tot onomkeerbare consequenties heeft geleid. Een voorbeeld zijn de noodmaatregelen die zijn genomen in het kader van de financiële crisis, zoals kapitaalinjecties en nationalisatie van banken. Hier werden rechters en parlementen geconfronteerd met faits accomplis, zodat van effectieve controle op het bestuur nauwelijks sprake kon zijn.

U vreest zelfs dat een meer autoritaire vorm van bestuur zou kunnen ontstaan?

De kans daarop is groter naarmate een crisis langere tijd voortduurt en het gebruik van noodbevoegdheden een meer permanent karakter krijgt. De controle op het bestuur dreigt dan blijvend te worden beperkt. In het uiterste geval kan dit leiden tot een wijziging van constitutionele verhoudingen: de positie van de uitvoerende macht wordt dan blijvend versterkt te koste van die van de wetgevende en rechtsprekende macht. De geschiedenis kent daarvan verschillende voorbeelden. Het meest tragische is dat van de Weimar Republiek. Vanaf haar ontstaan in 1918 werd deze Republiek geplaagd door een aaneenschakeling van crises: gewapende opstanden, economische crises, en de opkomst van antidemocratische partijen als de communisten en nationaalsocialisten. In een poging om deze crises het hoofd te bieden, nam de regering haar toevlucht tot het gebruik van noodbevoegdheden. Gevolg was dat het parlement feitelijk buiten spel kwam te staan. Zo werd geleidelijk en sluipenderwijs een meer autoritaire vorm van bestuur geïntroduceerd.

Het lijkt wel of tegenwoordig steeds meer veranderingen gaande of aanstaande zijn die de rechtstaat in gevaar zouden kunnen brengen. Wat zegt dit over en wat betekent dit voor onze samenleving?

Ik vind dit een moeilijke vraag. Als rechtshistoricus ben ik geneigd mijn vraagtekens te zetten bij de vooronderstelling dat er tegenwoordig ‘steeds meer’ bedreigingen zijn voor de rechtsstaat. In plaats daarvan denk ik dat de problemen waarmee wij vandaag de dag worden geconfronteerd in de meeste gevallen niet nieuw zijn, maar al eerder in de geschiedenis zijn voorgekomen. Waar het mij dus vooral om gaat, is dat we niet dezelfde fouten maken die in het verleden zijn gemaakt. Als ik in editorial in The New York Times lees dat president Obama desnoods zijn noodbevoegdheden had moeten gebruiken om een oplossing te forceren voor het politieke conflict over de verhoging van het schuldenplafond, dan denk ik: maak niet de fout die destijds in Weimar is gemaakt, toen president Von Hindenburg zijn noodbevoegdheden gebruikte om een politieke patstelling over de begroting te doorbreken, met als gevolg dat het parlement buiten spel kwam te staan. Dat zijn relatief eenvoudige lessen die we uit de geschiedenis kunnen trekken: gebruik nooit noodbevoegdheden om politieke conflicten op te lossen, want daarmee ondermijn je het vertrouwen in de democratie.

Wie of wat is in uw juridisch bestaan uw bron van inspiratie?

Ik heb niet één bron van inspiratie, maar als ik een keuze moet maken, dan kies ik de Duitse staatsrechtgeleerde Carl Schmitt. In moreel opzicht was hij een problematische figuur, omdat hij collaboreerde met de nationaalsocialisten. Tegelijkertijd was hij een scherpzinnige jurist, die fundamentele vragen stelde over het karakter van liberale rechtsordes en hun onvermogen om effectieve rechtsbescherming te bieden. Van onze vijanden kunnen we soms het meeste leren.

Welk wetsartikel vindt u het mooist?

Art. 13 Wet algemene bepalingen: “De regter die weigert regt te spreken, onder voorwendsel van het stilzwijgen, de duisterheid of de onvolledigheid der wet, kan uit hoofde van rechtsweigering vervolgd worden.”
Geformuleerd als een rechterlijke plicht is dit artikel in feite een bron van rechterlijke vrijheid en creativiteit.

Welk wetsartikel het slechtst?

Art. 103 lid 1 Grondwet: “De wet bepaalt in welke gevallen ter handhaving van de uit- of inwendige veiligheid bij koninklijk besluit een door de wet als zodanig aan te wijzen uitzonderingstoestand kan worden afgekondigd. Zij regelt de gevolgen.”
De criteria voor afkondiging van een uitzonderingstoestand zouden niet in de wet, maar in de Grondwet zelf moeten worden vastgelegd. Dit is te belangrijk om aan de wetgever over te laten.

Welk boek las u het laatst?

Het boek Crossing Hitler van Benjamin Hett. Hij beschrijft hoe de advocaat Hans Litten en zijn compagnon Ludwig Barbasch het aan het begin van de jaren ’30 in talloze processen opnamen tegen de nationaalsocialisten. In een van die processen riep Litten zelfs Hitler zelf als getuige op. Voor de rechter wist hij Hitler te ontmaskeren als leider van een gewelddadige organisatie die slechts om opportunistische redenen de pretentie van legaliteit had uitgedragen. Direct na de Rijksdagbrand werden Litten en Barbasch door de nationaalsocialisten gearresteerd en opgesloten in concentratiekampen. Het is een indrukwekkend verhaal van hoe juristen in een tijd van rechteloosheid vasthielden aan hun idealen.

Met wie zou u een gevangeniscel willen delen?

John Yoo, auteur van de Torture Memos. Hij zit aan Berkeley, maar hoort eigenlijk achter de tralies.

Delen:

Het belangrijkste nieuws wekelijks in uw inbox?

Abonneer u op de Mr. nieuwsbrief: elke dinsdag rond de lunch een update van het nieuws van de afgelopen week, de laatste loopbaanwijzigingen en de recentste vacatures. Meld u direct aan en ontvang elke dinsdag de Mr. nieuwsbrief.

Meest gelezen berichten

Van onze kennispartners

Juridische vacatures

Scroll naar boven