Was woensdag 3 juni – toen de Raad van State in een ceremoniële vergadering afscheid van u nam – een mooie dag of toch ook wel een verdrietige dag?
“Het was een prachtige dag, met mooie en geestige toespraken. Met het afscheid van zoveel collega’s kwam wel het besef dat ik de onderlinge collegialiteit ga missen. Die is bij de Raad van State, in alle geledingen, uitzonderlijk groot. Verdrietig was ik niet; dankbaar wel. Bovendien heb ik vrienden voor het leven gemaakt!”
De vicepresident merkte die dag op dat ‘we vandaag markeren wat volgens velen eigenlijk onbestaanbaar is’. Hij doelde op uw vertrek. Wat zegt dat over u?
“Die leuke opmerking zegt, denk ik, alles over mijn langdurige betrokkenheid bij de Raad.”
Volgens de Raad van State was u betrokken bij 1.319 rechtszittingen en heeft u 4.333 uitspraken op uw naam staan – dat schijnt een record te zijn. Nogmaals: wat zegt dit over u?
“Ha, gewoon hard werken, focussen en volhouden. Ik heb altijd geprobeerd mijn werk zo zorgvuldig mogelijk te doen onder het motto: anything worth doing is worth doing well.”
U heeft in alle kamers van de Afdeling bestuursrechtspraak gewerkt. Aan welke heeft u de meest bijzondere herinneringen?
“Ik heb mij in al die jaren vooral beziggehouden met zaken op het gebied van ruimtelijke ordening en milieu. Ruimtelijke ingrepen van enige omvang zijn zelden eenvoudig in hun effecten. Zij raken aan zekerheden van mensen en aan gevestigde belangen. Hoe zorgvuldig om te gaan met de schaarse ruimte in ons kikkerlandje, zodat ieder zijn deel krijgt? Dit is een grote uitdaging voor bestuursorganen, die keuzes moeten maken tussen soms zwaarwegende belangen die met elkaar botsen. Hoe ver reikt vervolgens het respect van de rechter voor de democratisch gelegitimeerde wetgever en de discretionaire ruimte van bestuursorganen?”
Wat is de meest aansprekende verandering die u heeft geconstateerd in 25 jaar in de bestuursrechtspraak in het algemeen? En bij de Raad van State in het bijzonder?
“De meest aansprekende verandering is zonder twijfel de digitalisering geweest, ook voor de Raad van State. Digitale zoekmachines zoals Legal Intelligence, publicatie van alle uitspraken op de website van de Raad van State en op rechtspraak.nl en de – altijd interessante – blogs van advocatenkantoren zijn niet meer weg te denken. Zij hebben onze uitspraken veel toegankelijker gemaakt – niet alleen voor professionals, maar ook voor burgers. Met de nieuwe uitdaging, te weten een zorgvuldig gebruik van AI in de rechtspraak, wens ik iedereen succes.”
Wat was in 25 jaar voor u het hoogtepunt bij de Raad van State? En waaraan denkt u liever niet graag terug?
“Een hoogtepunt was de terugkeer van ons allen in 2011 in de aan elkaar geschakelde panden Kneuterdijk – Parkstraat – Oranjestraat, na jaren verspreid te zijn geweest over verschillende gebouwen tijdens de verbouwing en uitbreiding van de Raad van State en de restauratie van het Witte Paleisje en het huis van Van Oldenbarnevelt. Zo werden de oorspronkelijke woonhuizen langs de Parkstraat getransformeerd tot kantoorkamers. Ook kwamen er nieuwe zittingszalen en een centrale publieksruimte waar op vier zuilen in haut-relief teksten zijn aangebracht uit artikel 1 van de Grondwet, het Koninkrijksstatuut, het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens.
Ik denk liever niet terug aan de coronaperiode waarin wij allen thuiszaten en met elkaar en met partijen communiceerden via beeldschermen.”
Wie of wat is uw bron van inspiratie?
“De jurist en schrijver Abel Herzberg. Ik heb al zijn boeken uit de erfenis van mijn moeder. Prachtige verhalen over hoe wij menswaardig kunnen en moeten samenleven. In zijn verhaal ‘Onder de linde’ bijvoorbeeld, uit het boek Amor Fati, beschrijft hij hoe de kampgevangenen van concentratiekamp Bergen-Belsen, van wie hij er één was, besloten rechtspraak te organiseren om vergrijpen als diefstal van broodkruimels te berechten en zo iets van een beschaafde samenleving terug te brengen. De rechtbank hield ‘s avonds zitting in het donker, dus letterlijk zonder aanziens des persoons. Zijn verhalen houden voor mij wijsheid en een opdracht in.”
Wat is niet over u bekend dat wel interessant is?
“Als geboren Amsterdamse wissel ik bezoeken aan het Concertgebouworkest af met wedstrijden van Ajax. En naar verluidt ben ik een gepassioneerd toeschouwer.”
Wat is uw guilty pleasure?
“Ik heb vele pleasures, maar ik voel me daar nooit schuldig over.”
Wat staat op uw bucketlist?
“Oppassen op mijn kleinkinderen in Den Haag en Londen en hen zien opgroeien.”
Welk boek las u als laatste?
“Ons voedsel, Een levenslang verhaal van Louise Fresco. Een boek over haar levenslange fascinatie voor het wereldvoedselprobleem, de oorsprong van voedsel, biodiversiteit en ecosystemen en hoe die voortdurend evolueren. Dit alles mooi beschreven aan de hand van persoonlijke herinneringen die zij overal ter wereld heeft opgedaan.”
Met welke beroemdheid zou u – nu u meer tijd heeft – graag eens een kopje thee drinken?
“Baroness Hale, de eerste vrouwelijke president van de Engelse Supreme Court. Haar interview op The Rest is Politics: Leading is een aanrader.”
Als u het voor het zeggen had, dan …
“… zou de invoering van de bestuurlijke boete in het algemene bestuursrecht worden teruggedraaid.”
